Về Sự Ngắn Ngủi Của Cuộc Đời

Hầu hết nhân loại, Paulinus ạ, đều than phiền về sự khắc nghiệt của tự nhiên, vì chúng ta sinh ra chỉ để sống một khoảng thời gian ngắn ngủi và vì quãng thời gian được ban tặng này trôi đi quá nhanh và gấp gáp đến nỗi, trừ một vài trường hợp ngoại lệ, cuộc đời đối với phần còn lại trong chúng ta kết thúc ngay khi chúng ta vừa mới kịp sẵn sàng để sống. Không chỉ những người tầm thường hay đám đông vô tri mới rên rỉ về cái mà họ coi là tai ương phổ quát này: chính cảm giác ấy cũng nằm sau những lời than vãn của cả những bậc nam nhi lỗi lạc. Thế nên mới có châm ngôn của vị đại y sư: “Đời ngắn, nghệ thuật dài.” Thế nên mới có nỗi bất bình – thật chẳng xứng với một bậc hiền triết – mà Aristotle từng thốt ra khi ông trách móc tự nhiên đã quá ưu ái loài vật với kiếp sống dài đến mức chúng có thể trải qua năm, mười đời người, trong khi giới hạn ngắn hơn nhiều lại được đặt ra cho con người, những kẻ được sinh ra cho một vận mệnh vĩ đại và bao la.

Không phải chúng ta có ít thời gian để sống, mà là chúng ta đã lãng phí quá nhiều. Cuộc đời vốn đủ dài và một lượng thời gian hào phóng đã được ban cho chúng ta để đạt được những thành tựu cao cả nhất, nếu như tất cả đều được đầu tư đúng cách. Nhưng khi nó bị phung phí trong sự xa hoa bất cẩn và chẳng dành cho hoạt động tốt đẹp nào, chúng ta cuối cùng bị cái kết của tử thần ép phải nhận ra rằng nó đã trôi qua trước khi chúng ta biết nó đang trôi đi. Sự thật là thế: chúng ta không được ban cho một cuộc đời ngắn ngủi, mà chúng ta tự làm cho nó ngắn lại và chúng ta không hề thiếu thốn, mà là kẻ phung phí thời gian. Cũng như khi khối tài sản lớn lao, vương giả rơi vào tay một người chủ tồi thì nó sẽ bị tiêu tán trong nháy mắt, nhưng tài sản dù khiêm tốn đến đâu, nếu được giao cho một người quản lý tốt, nó sẽ sinh sôi theo cách sử dụng, cuộc đời chúng ta cũng sẽ dài rộng nếu bạn biết cách quản lý nó.

Tại sao chúng ta lại than phiền về tự nhiên? Bà đã hành xử rất tử tế: đời sẽ dài nếu bạn biết cách sử dụng nó. Nhưng người này thì bị nỗi tham lam vô độ bủa vây, người kia lại bị cuốn vào sự tận tụy nặng nề cho những việc vô bổ. Người này chìm đắm trong men rượu, người kia lại trì trệ trong sự lười biếng. Người này kiệt quệ vì tham vọng chính trị, vốn luôn phụ thuộc vào sự phán xét của kẻ khác. Người kia vì hy vọng lợi nhuận mà bị sự tham lam buôn bán đẩy đi xông xáo khắp các vùng đất, đại dương. Một số người bị dày vò bởi niềm đam mê đời lính, luôn mải mê gây nguy hiểm cho người khác hoặc lo âu về hiểm họa cho chính mình. Một số người kiệt quệ vì sự nô dịch tự nguyện khi phải phục vụ những kẻ quyền quý mà không hề được đáp đền. Nhiều người bận rộn với việc theo đuổi tiền bạc của kẻ khác hoặc than phiền về chính tiền bạc của mình. Nhiều người không theo đuổi mục tiêu cố định nào, mà bị quăng quật trong những kế hoạch luôn thay đổi bởi sự phù phiếm – thứ luôn biến chuyển, không nhất quán và chẳng bao giờ tự hài lòng. Một số người chẳng có mục tiêu gì cho hành trình cuộc đời mình, để rồi cái chết ập đến bất ngờ khi họ đang ngáp dài đầy uể oải – đến mức tôi không thể nghi ngờ sự thật của lời sấm truyền từ vị thi sĩ vĩ đại nhất: “Phần đời thực sự chúng ta sống chỉ là một phần nhỏ.” Thật vậy, tất cả những phần còn lại không phải là cuộc sống mà chỉ đơn thuần là thời gian.

Những thói hư tật xấu bao vây và tấn công con người từ mọi phía, không để họ trỗi dậy và ngước mắt lên nhìn nhận sự thật, mà cứ giam hãm họ, cắm rễ họ vào những ham muốn. Chẳng bao giờ họ có thể tìm lại được chính mình. Nếu tình cờ họ đạt được chút thanh thản, giống như sóng cồn vẫn còn trên biển sâu ngay cả khi gió đã lặng, họ lại tiếp tục chao đảo và chẳng bao giờ tìm thấy sự nghỉ ngơi từ những khao khát của mình. Bạn có nghĩ tôi chỉ đang nói về những kẻ mà sự tồi tệ đã rõ ràng? Hãy nhìn những người mà thiên hạ đổ xô đi xem vì sự may mắn của họ: họ đang bị nghẹt thở bởi chính những phúc lành của mình. Biết bao nhiêu kẻ thấy sự giàu sang của mình là gánh nặng! Biết bao nhiêu kẻ vỡ mạch máu vì tài hùng biện và sự nỗ lực hằng ngày để khoe khoang tài năng! Biết bao nhiêu kẻ xanh xao vì những khoái lạc liên miên! Biết bao nhiêu kẻ không còn chút tự do nào bởi đám đông khách hàng vây quanh! Nói tóm lại, hãy chạy một vòng qua tất cả, từ thấp đến cao: người này cầu cứu sự hỗ trợ pháp lý, người kia đến giúp đỡ; người này đang chịu xét xử, người kia bào chữa, kẻ nọ đưa ra phán quyết; chẳng ai đòi lại được quyền làm chủ bản thân, mà mỗi người đều bị khai thác vì lợi ích của kẻ khác. Hãy hỏi về những kẻ có tên tuổi được người đời ghi nhớ, bạn sẽ thấy họ đều có những dấu hiệu phân biệt này: X cung phụng Y, Y cung phụng Z – chẳng ai bận tâm đến bản thân mình. Một lần nữa, một vài kẻ bộc lộ sự phẫn nộ ngu xuẩn nhất: họ than phiền về sự kiêu ngạo của cấp trên vì không có thời gian tiếp họ khi họ muốn. Nhưng liệu có ai dám phàn nàn về sự kiêu ngạo của người khác khi chính mình chẳng bao giờ có thời gian cho bản thân? Dù bạn là ai, kẻ quyền quý kia đôi khi đã nhìn vào bạn, ngay cả khi cái nhìn ấy mang tính ban ơn, hắn đã nghiêng tai nghe lời bạn, hắn đã để bạn đi bên cạnh. Nhưng bạn chẳng bao giờ đoái hoài nhìn lại mình hay lắng nghe chính mình. Vậy nên, bạn chẳng có lý do gì để đòi hỏi sự công nhận từ bất cứ ai về những sự quan tâm đó, vì bạn thể hiện chúng không phải vì bạn muốn bầu bạn với người khác, mà vì bạn không thể chịu đựng nổi khi ở một mình.

Ngay cả khi tất cả những trí tuệ sáng láng nhất từng sống đồng ý cùng suy ngẫm về chủ đề này, họ cũng không bao giờ diễn tả đủ sự kinh ngạc trước làn sương mù trong tâm trí con người. Người ta không để ai chiếm đoạt điền trang của mình và nếu có sự tranh chấp nhỏ nhất về ranh giới, họ vội vã cầm đá và vũ khí; nhưng họ lại để người khác xâm phạm vào cuộc đời mình – thậm chí, họ còn tự mời gọi những kẻ sẽ chiếm đoạt cuộc đời họ. Bạn sẽ chẳng tìm thấy ai sẵn lòng chia sẻ tiền bạc của mình; nhưng có bao nhiêu người trong chúng ta lại phân phát cuộc đời mình cho kẻ khác! Người ta tằn tiện trong việc bảo vệ tài sản cá nhân; nhưng khi nói đến việc lãng phí thời gian, họ lại phung phí nhất vào cái thứ duy nhất mà đáng lẽ phải keo kiệt mới đúng. Vì thế, tôi muốn dừng lại ở một người thuộc thế hệ cao tuổi và nói với ông ta: “Tôi thấy rằng ông đã đến giai đoạn cuối cùng của đời người; ông đã gần chạm ngưỡng trăm tuổi, hoặc hơn: hãy đến đây, kiểm kê lại cuộc đời ông xem. Hãy tính xem ông đã mất bao nhiêu thời gian cho những kẻ cho vay nặng lãi, cho một nhân tình, một người đỡ đầu, một khách hàng, cho những cuộc cãi vã với vợ, trừng phạt nô lệ, chạy đôn chạy đáo khắp thành phố vì nghĩa vụ xã hội. Hãy cân nhắc cả những căn bệnh mà chúng ta tự gây ra cho chính mình và cả khoảng thời gian bị bỏ phí nữa. Ông sẽ thấy mình có ít năm tháng hơn là ông tưởng. Hãy nhớ lại xem ông đã từng có mục tiêu cố định nào chưa; bao nhiêu ngày đã trôi qua đúng như ông dự tính; khi nào ông thực sự làm chủ bản thân; khi nào gương mặt ông mang biểu cảm tự nhiên nhất; khi nào tâm trí ông không bị xáo trộn; ông đã đạt được công việc gì trong một cuộc đời dài dằng dặc ấy; bao nhiêu kẻ đã cướp mất cuộc đời ông khi ông không biết mình bị mất mát; ông đã đánh mất bao nhiêu qua những nỗi buồn vô cớ, những niềm vui khờ dại, những ham muốn tham lam, những sự quyến rũ của xã hội; còn lại cho ông chẳng được bao nhiêu. Ông sẽ nhận ra rằng mình đang chết một cách sớm sủa.”

Vậy lý do là gì? Bạn đang sống như thể định mệnh cho bạn sống mãi mãi; sự yếu đuối của bản thân chẳng bao giờ hiện ra trong tâm trí bạn; bạn không nhận thấy bao nhiêu thời gian đã trôi qua, mà cứ phung phí nó như thể bạn có một nguồn cung dồi dào và tràn trề – trong khi suốt quãng thời gian ấy, chính cái ngày mà bạn đang dâng hiến cho ai đó hoặc việc gì đó có thể là ngày cuối cùng của đời mình. Bạn hành xử như những kẻ phàm trần trong mọi nỗi sợ hãi và như những kẻ bất tử trong mọi ham muốn. Bạn sẽ nghe nhiều người nói: “Khi tôi năm mươi tuổi, tôi sẽ lui về nghỉ ngơi; khi tôi sáu mươi tuổi, tôi sẽ từ bỏ công vụ.” Và bạn lấy gì đảm bảo cho một cuộc đời dài hơn? Ai sẽ cho phép cuộc hành trình của bạn diễn ra như cách bạn sắp đặt? Bạn không thấy xấu hổ khi chỉ giữ lại cho mình những mảnh vụn của cuộc đời và chỉ dành cho sự khôn ngoan khoảng thời gian không thể dùng vào việc gì khác hay sao? Thật muộn màng để bắt đầu thực sự sống khi cuộc đời sắp kết thúc! Thật ngu ngốc khi quên mất mình là kẻ hữu tử và trì hoãn những kế hoạch hợp lý đến năm năm mươi, sáu mươi tuổi, nhắm vào việc bắt đầu cuộc sống từ một điểm mà ít ai đặt chân tới được!

Bạn sẽ nhận thấy rằng những kẻ quyền năng và có địa vị cao nhất thường buông những lời than thở, trong đó họ cầu xin sự nhàn nhã, ca ngợi nó và đánh giá nó cao hơn tất cả những phúc lành của mình. Đôi khi họ khao khát được xuống khỏi những đỉnh cao nếu họ có thể làm vậy một cách an toàn; vì ngay cả khi không có gì bên ngoài tấn công hay khuấy động nó, thì chính bản thân vận mệnh cao sang cũng tự sụp đổ.

Vị hoàng đế Augustus được thần thánh hóa, người được các vị thần ban cho nhiều ân sủng hơn bất cứ ai khác, chưa bao giờ ngừng cầu nguyện cho sự nghỉ ngơi và tìm kiếm một quãng dừng khỏi công việc triều chính. Mọi điều ông nói đều luôn quay về chủ đề này – niềm hy vọng của ông về sự nhàn nhã. Ông thường dùng chính niềm an ủi này, dù ngọt ngào nhưng lại giả tạo, để làm vơi đi những nhọc nhằn, rằng một ngày nào đó ông sẽ được sống cho chính mình. Trong một bức thư ông viết cho viện nguyên lão, sau khi hứa rằng sự nghỉ ngơi của mình sẽ không thiếu đi sự tôn nghiêm cũng như không đi ngược lại vinh quang trước đây, tôi tìm thấy những dòng này: “Nhưng thực hiện được những điều đó còn ấn tượng hơn là hứa hẹn chúng. Tuy nhiên, vì thực tại đầy thú vị ấy vẫn còn xa vời, niềm khao khát về khoảng thời gian hằng mong ước đó đã dẫn dắt tôi cảm nhận trước một phần niềm vui từ chính những lời lẽ này.” Sự nhàn nhã đối với ông giá trị đến mức, vì không thể tận hưởng nó trong thực tế, ông đã làm điều đó trong tâm tưởng từ trước. Người nhìn thấu rằng mọi sự đều phụ thuộc vào chính mình, người quyết định vận mệnh của các cá nhân và quốc gia, lại hạnh phúc nhất khi nghĩ về cái ngày mà ông sẽ đặt xuống sự vĩ đại của chính mình. Ông biết rõ từ kinh nghiệm rằng những ân sủng rạng ngời khắp mọi vùng đất kia đã khiến ông phải đổ bao mồ hôi và che giấu bao nỗi lo âu thầm kín. Ông bị buộc phải chiến đấu trước hết với đồng bào mình, sau đó với các đồng minh và cuối cùng với chính người thân, đổ máu trên cả đất liền lẫn biển khơi. Bị đẩy vào cuộc chiến ở Macedonia, Sicily, Ai Cập, Syria, châu Á – hầu như mọi quốc gia – ông quay mũi giáo chống lại những kẻ thù ngoại bang khi họ đã mệt mỏi với việc đổ máu người La Mã. Trong khi ông đang thiết lập hòa bình ở vùng Alps và khuất phục những kẻ thù ẩn náu ngay giữa đế chế thanh bình của mình; trong khi ông mở rộng biên giới ra ngoài sông Rhine, Euphrates và Danube, thì ngay tại Rome, Murena, Caepio, Lepidus, Egnatius và những kẻ khác đang mài gươm chống lại ông. Và khi ông chưa kịp thoát khỏi những âm mưu ấy, thì con gái ông và tất cả đám thanh niên quý tộc bị ràng buộc với nàng bởi tội ngoại tình như thể bằng một lời thề đã liên tục làm hoảng loạn tuổi già yếu ớt của ông, cũng như Iullus và một người đàn bà ghê gớm khác có liên hệ với Antony. Ông đã cắt bỏ những vết loét đó, cùng với cả những phần cơ thể liên quan, nhưng những cái khác lại thế chỗ: giống như một cơ thể thừa máu luôn phải chịu cảnh xuất huyết ở chỗ này hay chỗ kia. Vì vậy, ông khao khát sự nhàn nhã và khi những hy vọng cùng suy nghĩ của ông đặt vào đó, ông tìm thấy sự giải thoát cho những nhọc nhằn của mình: đây chính là lời cầu nguyện của người đàn ông có khả năng ban phát lời cầu nguyện cho cả nhân loại.

Khi Marcus Cicero bị ném vào giữa những kẻ như Catiline, Clodius, Pompey và Crassus – một vài trong số họ là những kẻ thù không che giấu, số khác là những người bạn đáng ngờ – khi ông bị quăng quật trong cơn bão tấn công quốc gia, ông đã cố gắng giữ cho nó ổn định khi nó tiến dần tới sự diệt vong; nhưng cuối cùng ông vẫn bị cuốn phăng đi. Ông chẳng có lấy một chút hòa bình trong sự thịnh vượng, cũng chẳng có sự kiên nhẫn trong nghịch cảnh và ông đã nguyền rủa biết bao nhiêu lần chính cái chức chấp chính quan mà ông đã không ngừng ca ngợi, dù không phải là không có lý do chính đáng! Ông đã dùng những lời lẽ thê lương biết bao trong bức thư gửi cho Atticus khi Pompey cha đã bị đánh bại và con trai của ông ta vẫn đang cố gắng vực dậy lực lượng thất bại của mình ở Tây Ban Nha! “Bạn có muốn biết,” ông nói, “tôi đang làm gì ở đây không? Tôi đang ở như một kẻ bán tù nhân trong biệt thự ở Tusculum của mình.” Sau đó ông tiếp tục than khóc cho cuộc đời trước đây, than phiền về hiện tại và tuyệt vọng về tương lai. Cicero gọi mình là kẻ bán tù nhân, nhưng thực sự thì một bậc hiền triết sẽ không bao giờ đi xa đến mức dùng một từ ngữ hèn kém như vậy. Ông sẽ không bao giờ là một kẻ bán tù nhân, mà sẽ luôn tận hưởng sự tự do vững chãi và trọn vẹn, tự do làm chủ chính mình và cao hơn tất cả những kẻ khác. Bởi lẽ, còn điều gì có thể cao hơn một người đã đứng trên cả vận mệnh?

Livius Drusus, một người đàn ông táo bạo và đầy nghị lực, đã đề xuất những đạo luật làm mới chính sách tồi tệ của anh em nhà Gracchi và ông được ủng hộ bởi một đám đông khổng lồ từ khắp Italy. Nhưng ông không thấy được kết quả thành công nào cho các biện pháp của mình, những thứ mà ông không thể thực hiện cũng không thể từ bỏ một khi đã dấn thân vào; và người ta nói rằng ông đã nguyền rủa cuộc đời đầy bão tố mà ông luôn sống, nói rằng chỉ riêng ông chưa bao giờ có lấy một kỳ nghỉ ngay cả khi còn là một đứa trẻ. Bởi vì khi còn là một phường con trẻ và vận y phục thanh niên, ông đã dám nói trước bồi thẩm đoàn để bào chữa cho một số bị cáo và tạo ảnh hưởng trong tòa án, với hiệu quả lớn đến mức, như tất cả chúng ta đều biết, ông đã buộc những phán quyết có lợi cho khách hàng của mình. Một tham vọng sớm nở như thế sẽ không đi đến những mức độ nào nữa đây? Bạn có thể đã biết rằng sự táo bạo thái quá đó sẽ dẫn đến rắc rối khủng khiếp, cả về công lẫn tư. Vì vậy, đã quá muộn để ông than phiền rằng mình chưa bao giờ có một kỳ nghỉ, kể từ khi còn là một cậu bé ông đã là một kẻ gây rối nghiêm trọng ở Forum. Không chắc liệu ông có tự kết liễu đời mình hay không, vì ông gục ngã sau khi nhận một vết thương bất ngờ ở bẹn, một số người nghi ngờ liệu cái chết đó có phải do tự gây ra hay không, nhưng không ai nghi ngờ rằng đó là một cái chết đúng lúc.

Sẽ là thừa thãi nếu nhắc thêm về những người khác, dù có vẻ như là những người hạnh phúc nhất trong số những phàm nhân đối với người khác, nhưng chính họ lại đưa ra bằng chứng xác thực chống lại chính mình qua sự căm ghét được bộc lộ đối với mọi hành động trong cuộc đời họ. Tuy nhiên, họ không thay đổi bản thân hay bất cứ ai bằng những lời than phiền này, vì sau sự bùng nổ của lời lẽ, cảm xúc của họ lại trở về trạng thái bình thường.

Chắc chắn rằng cuộc đời của các bạn, ngay cả khi nó kéo dài hơn một ngàn năm, cũng sẽ co lại thành một khoảng thời gian bé nhỏ nhất: những thói hư tật xấu đó sẽ nuốt chửng bất kỳ khoảng thời gian nào. Thời gian thực tế mà các bạn có – thứ mà lý trí có thể kéo dài dù nó tự nhiên trôi qua rất nhanh – không thể tránh khỏi việc thoát khỏi các bạn một cách chóng vánh: vì các bạn không nắm bắt lấy nó, không giữ nó lại hoặc không cố gắng trì hoãn thứ nhanh nhất trong mọi sự vật đó, mà các bạn để nó trôi tuột đi như thể nó là thứ thừa thãi và có thể thay thế được.

Nhưng trong số những kẻ vi phạm tồi tệ nhất, tôi kể đến những người dành toàn bộ thời gian của mình cho việc uống rượu và ham muốn, vì đây là những nỗi bận tâm tồi tệ nhất trong tất cả. Những người khác, ngay cả khi họ bị ám ảnh bởi một vẻ ngoài hư ảo của vinh quang, cũng chỉ chịu đựng một sự ảo tưởng đáng kính. Bạn có thể cho tôi một danh sách những kẻ keo kiệt, hoặc những kẻ nóng nảy đắm chìm trong sự thù hận hoặc chiến tranh bất chính: nhưng tất cả họ đều đang phạm tội theo một cách nam tính hơn. Chính những kẻ đang dấn thân vào con đường gluttony (tham ăn) và dục vọng mới là những kẻ bị hoen ố bởi sự nhục nhã. Hãy xem xét cách tất cả những người này dành thời gian của mình – họ dành bao lâu cho các bảng kê khai, cho việc đặt bẫy kẻ khác hoặc sợ hãi những cái bẫy dành cho chính mình, cho việc quỵ lụy người khác hoặc để người khác quỵ lụy mình, cho việc bảo lãnh hoặc được bảo lãnh, cho những yến tiệc (mà bây giờ được tính là công việc chính thức): bạn sẽ thấy các hoạt động của họ, tốt hay xấu, đều không cho họ lấy một giây để thở.

Cuối cùng, mọi người đều đồng ý rằng không có hoạt động nào có thể được theo đuổi thành công bởi một cá nhân đang bận tâm – kể cả thuật hùng biện hay các nghiên cứu tự do – vì tâm trí khi bị phân tâm sẽ không hấp thụ được gì sâu sắc, mà từ chối mọi thứ, có thể nói là, bị nhồi nhét vào đó. Sống là hoạt động kém quan trọng nhất của người bận tâm; tuy nhiên, không có gì khó học hơn thế. Có rất nhiều người hướng dẫn về các bộ môn nghệ thuật khác được tìm thấy ở khắp nơi: thực tế, một số bộ môn này ngay cả những đứa trẻ cũng nắm bắt kỹ lưỡng đến mức chúng có thể giảng dạy lại được. Nhưng học cách sống lại mất cả cuộc đời và điều có thể làm bạn ngạc nhiên hơn nữa, là mất cả cuộc đời để học cách chết. Vì vậy, rất nhiều người ưu tú nhất đã gạt bỏ mọi sự vướng bận, từ bỏ sự giàu sang, kinh doanh và lạc thú và lấy đó làm mục tiêu duy nhất cho đến cuối đời để biết cách sống. Tuy nhiên, hầu hết những người này đã chết trong sự thú nhận rằng họ vẫn chưa biết – những người khác lại càng khó có thể biết được. Hãy tin tôi, đó là dấu hiệu của một người vĩ đại và là một người đứng trên những sai lầm của con người, không để thời gian của mình bị lãng phí: người đó có một cuộc đời dài nhất có thể đơn giản vì bất kỳ thời gian nào sẵn có, người đó đều dành trọn vẹn cho chính mình. Không có khoảng thời gian nào nằm hoang phế và bị bỏ mặc, không có khoảng thời gian nào dưới quyền kiểm soát của người khác; vì là một người canh giữ thời gian cực kỳ tằn tiện, người đó không bao giờ tìm thấy bất cứ thứ gì đáng để đánh đổi lấy nó. Vì vậy, người đó có đủ thời gian; nhưng những người mà công chúng đã xâm lấn quá nhiều vào cuộc đời họ thì tất yếu sẽ có quá ít.

Tôi luôn ngạc nhiên khi thấy một số người đòi hỏi thời gian của người khác và nhận được sự đáp ứng rất nhiệt tình. Cả hai phía đều chỉ nhìn vào lý do mà thời gian được yêu cầu, mà chẳng ai quan tâm đến chính bản thân thời gian đó – như thể chẳng có gì được yêu cầu và cũng chẳng có gì được cho đi vậy. Họ đang đùa giỡn với hàng hóa quý giá nhất của cuộc đời, bị đánh lừa vì đó là một thứ vô hình, không thể kiểm tra và vì thế bị coi là rất rẻ mạt – thực tế là gần như không có giá trị gì. Mọi người rất vui vẻ chấp nhận tiền trợ cấp và tiền thưởng, thứ mà họ phải đánh đổi bằng lao động, sự ủng hộ hay các dịch vụ của mình. Nhưng chẳng ai tính toán giá trị của thời gian: con người sử dụng nó một cách hoang phí như thể nó chẳng đáng giá một xu. Thế nhưng, nếu cái chết đe dọa chính những người đó, bạn sẽ thấy họ cầu xin bác sĩ; nếu họ sợ bị tử hình, bạn sẽ thấy họ sẵn sàng dốc sạch tài sản để được sống. Họ thật mâu thuẫn trong cảm xúc của chính mình. Nhưng nếu mỗi người chúng ta có thể có một bản kiểm kê về những năm tháng tương lai của mình ngay trước mắt, như chúng ta có thể làm với những năm tháng đã qua, thì những kẻ chỉ nhìn thấy vài năm trước mắt sẽ lo sợ đến mức nào và họ sẽ sử dụng chúng cẩn thận ra sao! Ấy vậy mà, việc sắp xếp một số lượng thời gian – dù nhỏ – đã được đảm bảo là điều dễ dàng; chúng ta phải cẩn trọng hơn trong việc gìn giữ những gì sẽ chấm dứt tại một thời điểm không xác định.

Nhưng bạn đừng nghĩ rằng những người này không biết thời gian quý giá như thế nào. Họ thường nói với những người mình đặc biệt yêu mến rằng họ sẵn sàng tặng cho người đó vài năm cuộc đời mình. Và họ thực sự tặng chúng mà chẳng hề hay biết; nhưng món quà đó lại khiến chính họ mất đi mà chẳng hề thêm được gì cho người khác. Nhưng điều họ thực sự không biết là liệu mình có đang mất mát hay không; vì thế, họ có thể chịu đựng được sự mất mát của những gì mà họ không biết là đã biến mất. Sẽ không ai mang những năm tháng đó trở lại; không ai trả lại bạn cho chính bạn. Cuộc đời sẽ đi theo con đường mà nó đã bắt đầu và sẽ không bao giờ đảo ngược hay dừng lại. Nó sẽ không gây ra sự ồn ào nào để nhắc bạn về sự mau chóng của nó, mà cứ lẳng lặng trôi qua. Nó sẽ không vì mệnh lệnh của một vị vua hay sự ưu ái của dân chúng mà kéo dài thêm. Như cách nó đã bắt đầu vào ngày đầu tiên, nó sẽ tiếp tục chạy, không dừng lại hay rẽ ngang ở bất cứ đâu. Kết quả sẽ là gì? Bạn đã bận rộn trong khi cuộc đời hối hả trôi qua. Trong khi đó, cái chết sẽ ập đến và bạn chẳng có lựa chọn nào khác ngoài việc phó mặc mình cho nó.

Có điều gì ngu ngốc hơn một số người luôn tự hào về sự nhìn xa trông rộng của mình? Họ tự làm cho mình bận rộn một cách quan liêu để cải thiện cuộc sống; họ dành cả đời để sắp xếp cuộc đời mình. Họ hướng mọi mục tiêu của mình vào một tương lai xa xôi. Nhưng trì hoãn là sự lãng phí lớn nhất của cuộc đời: nó cướp đi từng ngày khi nó đến và từ chối hiện tại của chúng ta bằng cách hứa hẹn về tương lai. Rào cản lớn nhất đối với việc sống là sự trông đợi, thứ bám víu vào ngày mai và đánh mất ngày hôm nay. Bạn đang sắp đặt những gì thuộc quyền kiểm soát của Vận mệnh và từ bỏ những gì thuộc quyền kiểm soát của chính bạn. Bạn đang nhìn vào đâu? Bạn đang hướng tới mục tiêu nào? Toàn bộ tương lai nằm trong sự không chắc chắn: hãy sống ngay bây giờ. Hãy lắng nghe tiếng gọi từ vị thi sĩ vĩ đại nhất của chúng ta, người như được truyền cảm hứng với những lời lẽ thần thánh đã hát lên những câu thơ mang tính cứu rỗi:

Ngày đẹp nhất của kiếp nhân sinh Là ngày đầu tiên, cũng là ngày trốn chạy.

“Tại sao bạn còn nấn ná?” – ý ông ấy là vậy. “Tại sao bạn còn nhàn rỗi? Nếu bạn không nắm bắt lấy nó trước, nó sẽ trốn chạy.” Và ngay cả khi bạn có nắm bắt được nó, nó vẫn sẽ trốn chạy. Vì vậy, bạn phải cân bằng sự mau chóng của thời gian với tốc độ sử dụng nó và bạn phải uống thật nhanh như thể từ một dòng suối chảy xiết sẽ không còn chảy mãi. Trong việc chỉ trích sự trì hoãn vô tận, thi sĩ cũng đã nói một cách rất tao nhã, không phải về “thời đại đẹp nhất” mà là “ngày đẹp nhất”. Dù bạn có tham lam đến đâu, tại sao bạn lại thờ ơ và lờ đờ đến thế (trong khi thời gian bay nhanh như vậy), kéo dài hàng tháng hàng năm trong một chuỗi dài phía trước? Thi sĩ đang kể với bạn về ngày – và chính cái ngày đang thoát khỏi tay bạn đây. Vậy có thể nghi ngờ gì nữa rằng đối với những kẻ khốn khổ – tức là những kẻ bận rộn – thì ngày đẹp nhất luôn là ngày đầu tiên trốn chạy? Tuổi già ập đến khi tâm trí họ vẫn còn thơ trẻ và họ đối mặt với nó mà không chuẩn bị gì, không vũ khí. Vì họ đã không có sự dự phòng nào cho nó, vấp phải nó một cách đột ngột và bất ngờ, mà không hề nhận ra rằng nó đang đến gần từng ngày. Giống như những lữ khách bị mê hoặc bởi cuộc trò chuyện, việc đọc sách hoặc một suy ngẫm sâu sắc nào đó, để rồi nhận ra mình đã đến đích trước khi biết mình đang đến gần; cuộc hành trình không ngừng nghỉ và di chuyển cực nhanh của cuộc đời cũng như vậy – dù thức hay ngủ, chúng ta vẫn đi với cùng một tốc độ – những người bận rộn chỉ nhận ra điều đó khi nó đã kết thúc.

Nếu tôi muốn chia chủ đề của mình thành các tiêu đề khác nhau và đưa ra các bằng chứng, tôi sẽ tìm thấy nhiều lập luận để chứng minh rằng những người bận rộn thấy cuộc đời rất ngắn ngủi. Nhưng Fabianus, người không thuộc về kiểu triết gia học thuật ngày nay mà là kiểu người cổ xưa chân chính, từng nói rằng chúng ta phải tấn công những đam mê bằng vũ lực chứ không phải bằng logic; rằng hàng ngũ của kẻ thù phải bị đánh tan bằng một cuộc tấn công mạnh mẽ chứ không phải bằng những cú châm chích; vì những thói xấu phải bị đè bẹp thay vì bị khơi gợi. Tuy nhiên, để những người có liên quan có thể bị khiển trách vì những lỗi lầm cá nhân của họ, họ phải được dạy bảo chứ không chỉ bị bỏ mặc cho sự lạc lối.

Cuộc đời được chia thành ba thời kỳ: quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong đó, hiện tại rất ngắn, tương lai là đáng ngờ, còn quá khứ là chắc chắn. Vì thời kỳ cuối cùng này là thứ mà Vận mệnh đã mất quyền lực, thứ không thể bị kéo trở lại dưới sự kiểm soát của bất kỳ ai. Nhưng đây lại là điều mà những người bận rộn đánh mất: vì họ không có thời gian để nhìn lại quá khứ của mình và ngay cả khi có nhìn lại, thì việc nhớ lại những hoạt động mà họ cảm thấy xấu hổ cũng chẳng lấy gì làm dễ chịu. Vì vậy, họ không muốn hướng tâm trí của mình trở lại những thời gian đã lãng phí, thứ mà họ không dám sống lại nếu những thói xấu trong ký ức trở nên quá rõ ràng – ngay cả những thói xấu mà sự tiếp cận tinh vi của chúng đã được che đậy bởi sự quyến rũ của những lạc thú nhất thời. Không ai tự nguyện quay trở lại quá khứ trừ khi tất cả hành động của họ đã vượt qua sự kiểm duyệt của chính mình, thứ vốn không bao giờ bị lừa dối. Người phải sợ chính ký ức của mình là kẻ đã đầy tham vọng trong sự tham lam, kiêu ngạo trong sự khinh miệt, không kiểm soát trong những chiến thắng, tráo trở trong những sự lừa dối, tàn bạo trong sự cướp bóc và phung phí trong sự tiêu tán. Ấy vậy mà, đây lại là khoảng thời gian trong cuộc đời chúng ta là thiêng liêng và tận tụy, đã vượt qua mọi rủi ro của con người và thoát khỏi sự chi phối của Vận mệnh, không thể bị quấy nhiễu bởi sự thiếu thốn, nỗi sợ hãi hay các cuộc tấn công của bệnh tật. Nó không thể bị xáo trộn hay giằng xé khỏi chúng ta: đó là một tài sản vĩnh hằng, không bị quấy rầy. Trong hiện tại, chúng ta chỉ có từng ngày một, mỗi ngày lại cho chúng ta từng phút một. Nhưng tất cả những ngày tháng đã qua sẽ đến theo tiếng gọi của bạn: bạn có thể giữ chân và kiểm tra chúng theo ý muốn – điều mà những người bận rộn không có thời gian để làm. Chính tâm trí bình thản và không lo âu mới có thể dạo chơi qua tất cả các giai đoạn của cuộc đời: tâm trí của những người bận rộn, như thể bị đóng trong một cái ách, không thể quay lại và nhìn phía sau họ. Vì thế, cuộc đời họ tan biến vào vực thẳm; và cũng giống như việc đổ bất kỳ lượng chất lỏng nào vào một chiếc thùng không đáy là vô ích, thì việc chúng ta được ban cho bao nhiêu thời gian cũng chẳng quan trọng nếu không có nơi nào để nó lắng đọng; nó sẽ trốn thoát qua những vết nứt và lỗ hổng của tâm trí. Thời gian hiện tại cực kỳ ngắn, ngắn đến mức một số người không nhận ra nó. Vì nó luôn vận động, chảy trôi hối hả; nó chấm dứt trước khi nó kịp đến và không chịu sự trì hoãn nào hơn cả bầu trời hay những vì sao, những thứ có sự chuyển động không ngừng không bao giờ dừng lại ở cùng một vị trí. Và vì vậy, những người bận rộn chỉ quan tâm đến hiện tại, mà nó lại ngắn đến mức không thể nắm bắt được và ngay cả điều này cũng bị cướp mất khỏi họ khi họ đang vướng vào vô vàn sự xao nhãng của mình.

Nói một lời, bạn có muốn biết tại sao họ lại không sống lâu không? Hãy nhìn xem họ tha thiết muốn sống lâu đến nhường nào. Những lão già yếu ớt cầu xin thêm vài năm cuộc đời; họ giả vờ mình trẻ hơn tuổi thật; họ an ủi bản thân bằng sự lừa dối này và tự đánh lừa mình một cách háo hức như thể họ đang đánh lừa cả Định mệnh cùng một lúc. Nhưng khi cuối cùng một căn bệnh nào đó nhắc nhở họ về sự hữu tử của mình, họ chết trong sợ hãi tột độ, như thể họ không chỉ đang rời bỏ cuộc đời mà là bị lôi kéo ra khỏi nó. Họ kêu gào rằng mình thật ngu ngốc vì đã không thực sự sống và rằng giá mà họ có thể hồi phục sau căn bệnh này, họ sẽ sống trong sự nhàn nhã. Khi đó họ mới suy ngẫm xem mình đã theo đuổi những thứ chẳng bao giờ tận hưởng một cách vô nghĩa đến thế nào và mọi nỗ lực của họ đều là hoài công. Nhưng đối với những người có cuộc sống tách biệt khỏi mọi công việc, cuộc đời hẳn sẽ dài rộng biết bao. Không một chút nào bị lãng phí, không một chút nào bị phân tán đây đó, không một chút nào bị phó mặc cho vận may, không một chút nào bị đánh mất vì sự bất cẩn, không một chút nào bị hoang phí cho sự hào phóng quá mức, không một chút nào là thừa thãi: toàn bộ cuộc đời, có thể nói như vậy, đều được đầu tư đúng cách. Vì vậy, dù ngắn ngủi, nó cũng hoàn toàn đầy đủ và do đó khi ngày cuối cùng đến, bậc hiền triết sẽ không ngần ngại đón nhận cái chết với những bước chân vững vàng.

Có lẽ bạn muốn biết tôi gọi những ai là kẻ bận rộn? Bạn đừng tưởng tôi chỉ ám chỉ những kẻ chỉ rời khỏi tòa án khi bọn canh gác tới; hay những kẻ mà bạn thấy bị nghiền nát hoặc là một cách đầy danh giá trong đám đông những người ủng hộ mình, hoặc một cách đầy khinh miệt trong đám đông của kẻ khác; hay những kẻ mà nghĩa vụ xã hội lôi họ ra khỏi nhà để rồi đập họ vào cửa nhà người khác; hay những kẻ bị ngọn giáo đấu giá của quan pháp đình chiếm trọn thời gian để thu về những khoản lợi bất chính mà một ngày nào đó sẽ quay lại làm hại họ. Một số người bận rộn ngay cả trong lúc nhàn rỗi: tại điền trang, trên chiếc ghế dài, giữa chốn cô tịch, ngay cả khi hoàn toàn đơn độc, họ là những người bạn tồi tệ nhất của chính mình. Bạn không thể gọi cuộc đời của họ là nhàn rỗi, mà là sự bận rộn trong nhàn rỗi. Bạn có gọi người đàn ông sắp xếp những bức tượng đồng Corinthian của mình một cách lo âu chính xác – thứ mà giá trị bị thổi phồng bởi sự cuồng tín của vài nhà sưu tầm – và dành phần lớn thời gian trong ngày cho những mảnh kim loại rỉ sét là nhàn rỗi không? Người ngồi ở võ đài (thật hổ thẹn cho chúng ta! Chúng ta chịu đựng những thói xấu thậm chí chẳng phải của người La Mã), chăm chú theo dõi những trận đấu giữa các chàng trai? Người phân loại bầy súc vật thồ hàng của mình thành từng cặp theo tuổi tác và màu sắc? Người trả tiền để duy trì những vận động viên thời thượng nhất? Một lần nữa, bạn có gọi những kẻ dành nhiều giờ đồng hồ tại tiệm cạo chỉ để cắt tỉa những gì mọc ra qua đêm, để tranh luận nghiêm túc về từng sợi tóc riêng biệt, để chỉnh sửa những lọn tóc rối hay huấn luyện những lọn tóc thưa từ hai bên nằm phủ lên trán là nhàn rỗi không? Họ tức giận biết bao nếu thợ cạo hơi bất cẩn – như thể hắn đang tỉa tót cho một người đàn ông thực thụ vậy! Họ nổi đóa biết bao nếu bất kỳ phần tóc nào của mình bị cắt sai, nếu bất kỳ phần nào bị sắp xếp tồi, hoặc nếu tất cả không rơi đúng vào những lọn tóc xoăn hoàn hảo! Ai trong số họ không thà để đất nước bị xáo trộn hơn là mái tóc của mình? Ai không lo lắng về sự sang trọng của cái đầu hơn là sự an toàn của nó? Ai không thà được chải chuốt hơn là được kính trọng? Bạn có gọi những kẻ phân chia thời gian giữa cái lược và tấm gương là nhàn rỗi không? Và còn những kẻ bận rộn với việc sáng tác, lắng nghe hoặc học các bài hát, trong khi họ làm biến dạng giọng hát – thứ mà âm sắc tốt nhất và giản dị nhất mà tự nhiên dành cho nó vốn là âm điệu thẳng thắn – thành những biến tấu không chút tự nhiên; những kẻ luôn lấy ngón tay gõ nhịp theo một giai điệu tưởng tượng; những kẻ mà bạn có thể nghe thấy đang ngân nga ngay cả khi họ được triệu tập cho một công việc nghiêm túc, thậm chí đau buồn? Cuộc sống của họ không phải là nhàn rỗi mà là sự bận rộn lười biếng. Và, lạy trời, về những bữa tiệc của họ, tôi sẽ không coi đó là những khoảng thời gian nhàn rỗi khi thấy cách họ lo âu sắp xếp bạc, cách họ cẩn thận thắt đai áo cho các cậu bé phục vụ, cách họ đứng ngồi không yên để xem người đầu bếp đã xử lý con lợn rừng như thế nào, với tốc độ nào những nô lệ mặt mày nhẵn nhụi chạy đôn chạy đáo làm nhiệm vụ, với kỹ năng nào chim chóc được xẻ thành từng phần thích hợp, cách những nô lệ khốn khổ lau sạch nước bọt của những kẻ say rượu cẩn thận đến thế nào. Bằng những cách này, họ vun đắp danh tiếng về sự thanh lịch và gu thẩm mỹ và những khiếm khuyết của họ theo họ vào mọi lĩnh vực trong cuộc sống riêng tư đến mức họ không thể ăn hay uống mà không phô trương.

Tôi cũng sẽ không coi là nhàn rỗi những kẻ được khiêng đi trong kiệu và võng và xuất hiện đúng giờ cho những chuyến đi như thể bị cấm bỏ dở; những kẻ phải có người bảo khi nào nên tắm, nên bơi hay nên ăn tối: họ bị suy nhược bởi sự trì trệ quá mức của một tâm trí tự nuông chiều đến nỗi họ không thể tin tưởng chính mình để biết liệu mình có đang đói hay không. Tôi nghe nói một trong những kẻ tự nuông chiều này – nếu “tự nuông chiều” là từ đúng cho việc quên đi những thói quen thông thường của cuộc sống con người – khi được khiêng ra từ phòng tắm và đặt vào kiệu, đã hỏi: “Bây giờ ta đang ngồi phải không?” Bạn có nghĩ người đàn ông này, người không biết mình đang ngồi hay không, lại biết liệu mình có đang sống, liệu mình có đang nhìn, liệu mình có đang nhàn rỗi? Thật khó để nói rằng liệu tôi thương hại anh ta nhiều hơn nếu anh ta thực sự không biết điều này hay nếu anh ta giả vờ không biết. Họ thực sự trải qua sự quên lãng về nhiều thứ, nhưng họ cũng giả vờ quên nhiều thứ. Họ tìm thấy niềm vui trong một số thói xấu như là bằng chứng của vận may: dường như chính những kẻ thấp kém và đáng khinh mới là người biết mình đang làm gì. Sau đó, hãy xem liệu bạn có thể buộc tội những vở kịch câm (mimes) bịa đặt nhiều chi tiết để tấn công sự xa hoa không! Thật sự, họ bỏ qua còn nhiều hơn cả những gì họ tự chế ra và một sự giàu có về những thói xấu đáng kinh ngạc đã xuất hiện trong thế hệ này – thế hệ vốn thể hiện tài năng trong lĩnh vực này – đến nỗi chúng ta hiện có thể thực sự buộc tội các vở kịch câm là đã phớt lờ chúng. Thật khó tin là có ai đó lạc lối trong sự xa hoa đến mức phải tin cậy người khác để nói cho mình biết liệu mình có đang ngồi hay không! Vậy nên người này không hề nhàn rỗi và bạn phải đặt cho anh ta một mô tả khác – anh ta đang ốm, hoặc thậm chí, anh ta đã chết: người thực sự nhàn rỗi cũng phải nhận thức được điều đó. Nhưng kẻ chỉ sống dở chết dở này và cần người khác cho biết vị trí cơ thể của chính mình – làm sao hắn có thể kiểm soát được bất kỳ khoảng thời gian nào của mình?

Sẽ thật tẻ nhạt nếu liệt kê riêng lẻ những kẻ đã dành cả đời để chơi cờ hoặc bóng, hay cẩn thận tự nấu chín mình dưới ánh mặt trời. Những kẻ mà lạc thú đòi hỏi sự cam kết nghiêm túc thì không phải là nhàn rỗi. Ví dụ, không ai tranh cãi rằng những kẻ dành thời gian cho các nghiên cứu văn học vô ích là đang bận rộn về những điều không đâu: ngay cả trong số người La Mã bây giờ cũng có một nhóm lớn những người như thế. Đã từng là một thói xấu của người Hy Lạp khi muốn biết Ulysses có bao nhiêu tay chèo, liệu Iliad hay Odyssey được viết trước và liệu chúng có cùng một tác giả và những câu hỏi tương tự, mà nếu bạn giữ cho riêng mình thì chẳng hề nâng cao kiến thức cá nhân, còn nếu xuất bản chúng thì chỉ làm bạn trông giống một kẻ nhàm chán hơn là một học giả. Nhưng giờ đây, người La Mã cũng đã bị lây nhiễm sự nhiệt tình vô nghĩa đối với những kiến thức vô ích. Gần đây, tôi nghe một người báo cáo vị tướng La Mã nào đã làm việc này hay việc kia trước tiên: Duilius là người đầu tiên thắng một trận hải chiến; Curius Dentatus là người đầu tiên đưa voi vào một lễ khải hoàn. Cho đến nay, những sự kiện này, ngay cả khi chúng không đóng góp vào vinh quang thực sự, ít nhất cũng liên quan đến những đóng góp gương mẫu cho nhà nước: kiến thức như vậy sẽ không giúp ích gì cho chúng ta, nhưng chúng làm chúng ta quan tâm vì sự hấp dẫn của những sự thật vô nghĩa này. Chúng ta cũng có thể tha thứ cho những người điều tra xem ai là người đầu tiên thuyết phục người La Mã lên tàu. Đó là Claudius, người vì lý do này được gọi là Caudex (tên gọi một cấu trúc ghép nhiều tấm gỗ thời cổ đại). Từ đó, các Luật Bảng cũng được gọi là codices và ngay cả ngày nay những con thuyền chở thực phẩm ngược dòng sông Tiber vẫn được gọi bằng cái tên cổ xưa là codicariae. Chắc chắn cũng quan trọng khi biết rằng Valerius Corvinus lần đầu tiên chinh phục Messana và là người đầu tiên trong gia đình Valerii mang họ Messana từ tên của thành phố bị chiếm đóng – cách viết dần dần bị biến đổi trong ngôn ngữ hàng ngày thành Messalla. Có lẽ bạn cũng sẽ cho phép ai đó coi trọng việc Lucius Sulla là người đầu tiên cho trưng bày sư tử thả rông trong Circus, mặc dù vào những dịp khác chúng được xích lại và những người ném lao đã được Vua Bocchus cử đến để tiêu diệt chúng. Điều này cũng có thể được tha thứ – nhưng nó có phục vụ mục đích tốt đẹp nào không? – để biết rằng Pompey là người đầu tiên trưng bày trong Circus một trận chiến liên quan đến mười tám con voi, chống lại những con người vô tội trong một trận chiến được dàn dựng. Một nhà lãnh đạo của quốc gia và, như người ta kể, một người đàn ông có lòng nhân hậu đáng chú ý giữa những nhà lãnh đạo thời xưa, ông đã nghĩ rằng sẽ là một cảnh tượng đáng nhớ khi giết hại con người theo một cách mới lạ. “Họ phải chiến đấu đến chết ư? Không đủ hay. Họ phải bị xé xác ư? Không đủ hay. Hãy để họ bị nghiền nát bởi những loài vật có thân hình to lớn.” Thà rằng những điều như vậy nên bị lãng quên, để trong tương lai, ai đó nắm quyền không học theo chúng và không muốn vượt mặt trong sự vô nhân đạo như thế. Ồ, sự thịnh vượng vĩ đại đã đổ bóng tối che mờ tâm trí chúng ta đến nhường nào! Ông đã tự cho mình đứng trên quy luật của tự nhiên vào lúc ông ném biết bao đám đông những con người khốn khổ cho những loài thú hoang ngoại bang, khi ông đặt những sinh vật khác biệt như thế đối đầu với nhau, khi ông đổ biết bao nhiêu máu trước mặt người dân La Mã, những người mà chính họ không bao lâu sau sẽ bị ông buộc phải đổ máu chính mình. Nhưng sau đó, chính ông, bị phản bội bởi sự tráo trở ở Alexandria, đã tự dâng mình cho một tên nô lệ thấp hèn nhất đâm chết, chỉ lúc đó mới nhận ra rằng biệt danh của mình (“Vĩ đại”) chỉ là một sự khoe khoang rỗng tuếch.

Nhưng để quay lại chủ đề mà tôi đã rẽ nhánh và để minh họa việc một số người tiêu tốn những nỗ lực vô ích vào chính các chủ đề đó ra sao, người mà tôi đã đề cập đã báo cáo rằng Metellus trong lễ khải hoàn của mình, sau khi chinh phục người Carthage ở Sicily, là người duy nhất trong tất cả những người La Mã có 120 con voi được dẫn đi trước cỗ xe của mình và rằng Sulla là người La Mã cuối cùng đã mở rộng pomerium (ranh giới thiêng liêng của thành phố), việc mà theo tục lệ cổ xưa là chỉ thực hiện sau khi giành được các vùng lãnh thổ ở Italy chứ không bao giờ là lãnh thổ thuộc địa. Liệu biết điều này có tốt hơn là biết rằng Đồi Aventine, như ông ta khẳng định, nằm ngoài pomerium vì một trong hai lý do: hoặc vì giới bình dân đã rút lui về đó, hoặc vì khi Remus tiến hành nghi lễ xem quẻ ở đó, các loài chim đã không mang lại điềm lành – cùng vô số lý thuyết khác hoặc là sai sự thật, hoặc rất gần với những lời nói dối? Bởi ngay cả khi bạn thừa nhận rằng họ nói tất cả những điều này với thiện chí, ngay cả khi họ đảm bảo sự thật về những lời tuyên bố của mình, thì lỗi lầm của ai sẽ nhờ đó mà giảm bớt? Đam mê của ai sẽ được kiềm chế? Ai sẽ trở nên tự do hơn, công bằng hơn, hay cao thượng hơn? Fabianus của chúng ta thường nói rằng đôi khi ông tự hỏi liệu thà không tham gia vào bất kỳ cuộc nghiên cứu nào còn hơn là vướng vào những thứ này.

Trong tất cả mọi người, chỉ những ai dành thời gian cho triết học mới là người được nhàn rỗi, chỉ những người đó mới thực sự đang sống. Vì họ không chỉ canh giữ tốt cuộc đời mình, mà còn sáp nhập mọi thời đại vào thời gian của chính họ. Tất cả những năm tháng đã trôi qua trước họ đều được cộng thêm vào thời gian của họ. Trừ khi chúng ta quá vô ơn, tất cả những người sáng lập lỗi lạc của các tín ngưỡng thiêng liêng đều sinh ra vì chúng ta và chuẩn bị cho chúng ta một cách sống. Nhờ công lao của những người khác, chúng ta được dẫn đến trước sự hiện diện của những điều đã được mang từ bóng tối ra ánh sáng. Chúng ta không bị loại trừ khỏi bất kỳ thời đại nào, mà có quyền tiếp cận tất cả chúng; và nếu chúng ta chuẩn bị tinh thần cao thượng để vượt ra ngoài những giới hạn hẹp hòi của sự yếu đuối con người, thì có một khoảng thời gian dài đằng đẵng mà chúng ta có thể dạo chơi. Chúng ta có thể tranh luận với Socrates, bày tỏ sự nghi ngờ với Carneades, vun đắp lối sống ẩn dật với Epicurus, vượt qua bản tính con người với các nhà Khắc kỷ và vượt qua những giới hạn của nó với các nhà Hoài nghi (Cynics). Vì tự nhiên cho phép chúng ta tham gia vào mối quan hệ đối tác với mọi thời đại, tại sao không quay lưng lại với khoảng thời gian ngắn ngủi và thoáng qua này để hiến dâng toàn bộ bản thân cho quá khứ – thứ vốn vô tận, vĩnh cửu và có thể chia sẻ với những con người ưu tú hơn chúng ta?

Những kẻ lao vào các nghĩa vụ xã hội, làm phiền chính mình và cả người khác, khi họ đã hoàn thành xong vòng quay điên cuồng của mình, khi họ đã băng qua ngưỡng cửa của mọi người mỗi ngày và không bỏ sót bất kỳ cánh cửa mở nào, khi họ mang theo những lời chào hỏi đầy tư lợi tới những ngôi nhà cách xa hàng dặm, thì họ sẽ gặp được mấy người trong một thành phố quá đỗi rộng lớn và bị xao nhãng bởi những ham muốn đa dạng? Sẽ có bao nhiêu người vì buồn ngủ, vì tự nuông chiều hay vì thiếu lịch sự mà từ chối họ? Bao nhiêu người, sau khi bắt họ đợi chờ trong đau khổ, sẽ giả vờ vội vã và lướt qua họ? Bao nhiêu người sẽ tránh đi ra ngoài qua một sảnh đường đầy rẫy những kẻ phụ thuộc và trốn thoát qua một cánh cửa bí mật – như thể việc lừa dối những người khách đến thăm còn bất lịch sự hơn cả việc từ chối họ? Bao nhiêu kẻ, nửa tỉnh nửa mơ và lờ đờ sau cuộc rượu ngày hôm qua, sẽ ngáp dài một cách hỗn xược và phải được nhắc nhở cả ngàn lần trong tiếng thì thầm trước khi, với đôi môi hầu như không cử động, họ có thể gọi tên những kẻ khốn khổ đã phá vỡ giấc ngủ của chính mình chỉ để đợi chờ người khác?

Thay vào đó, bạn nên cho rằng những người tham gia vào các nghĩa vụ xứng đáng là những người muốn hằng ngày có Zeno, Pythagoras, Democritus và tất cả những vị tư tế cao cấp khác của các nghiên cứu tự do, cùng với Aristotle và Theophrastus làm những người bạn thân thiết nhất. Không ai trong số họ sẽ quá bận rộn để gặp bạn, không ai trong số họ sẽ không tiễn vị khách của mình ra về một cách hạnh phúc hơn và tận tâm hơn với chính mình, không ai trong số họ sẽ để bất kỳ ai rời đi mà tay trắng. Họ ở nhà chào đón mọi phàm nhân cả ngày lẫn đêm.

Không ai trong số họ sẽ buộc bạn phải chết, nhưng tất cả sẽ dạy bạn cách để chết. Không ai trong số họ sẽ làm tiêu tan những năm tháng của bạn, mà mỗi người sẽ đóng góp những năm tháng của họ vào những năm tháng của bạn. Với không ai trong số họ mà cuộc đối thoại lại trở nên nguy hiểm, tình bạn lại trở nên tai hại, hay việc chăm sóc họ lại trở nên đắt đỏ. Từ họ, bạn có thể lấy bất cứ điều gì bạn muốn: sẽ không phải lỗi của họ nếu bạn không lấy đầy sự hiểu biết từ họ. Thật hạnh phúc, thật là một tuổi già tốt đẹp chờ đợi người đã biến mình thành một thân chủ của những bậc hiền triết này! Anh ta sẽ có những người bạn mà anh ta có thể hỏi lời khuyên về những vấn đề quan trọng nhất hay tầm thường nhất, những người mà anh ta có thể tham khảo hằng ngày về bản thân mình, những người sẽ nói sự thật với anh ta mà không xúc phạm anh ta, khen ngợi anh ta mà không nịnh hót và đưa ra một khuôn mẫu để anh ta noi theo.

Chúng ta vẫn thường nói rằng việc chọn cha mẹ được phân bổ cho mình không nằm trong khả năng của chúng ta, rằng họ được số phận ban cho. Nhưng chúng ta có thể chọn mình muốn làm con của ai. Có những gia đình của những trí tuệ cao quý nhất: hãy chọn gia đình mà bạn muốn được nhận nuôi và bạn sẽ thừa hưởng không chỉ tên tuổi mà cả gia sản của họ. Tài sản này cũng không cần phải được canh giữ một cách keo kiệt hay ghen tị: càng chia sẻ, nó càng trở nên lớn hơn. Họ sẽ mở ra cho bạn con đường dẫn đến sự bất tử và nâng bạn lên một vị trí mà không ai có thể bị hạ bệ. Đây là cách duy nhất để kéo dài sự hữu tử – thậm chí chuyển hóa nó thành sự bất tử. Những vinh dự, đài tưởng niệm, bất cứ thứ gì những kẻ đầy tham vọng đã ra lệnh bằng các sắc lệnh hoặc dựng lên trong các công trình công cộng đều sớm bị phá hủy: không có gì mà thời gian không phá đổ và xóa sạch. Nhưng nó không thể làm hư hại những tác phẩm mà triết học đã thánh hóa: không thời đại nào xóa sạch được chúng, không thời đại nào làm suy giảm được chúng. Thời đại kế tiếp và mọi thời đại sau đó sẽ chỉ làm tăng thêm sự tôn kính dành cho chúng, vì sự đố kỵ thường nhắm vào những thứ hiện hữu ngay trước mắt, nhưng chúng ta lại có thể ngưỡng mộ những điều xa xôi một cách cởi mở hơn. Vì vậy, cuộc đời của triết gia mở rộng bao la: ông không bị giới hạn bởi cùng một ranh giới như những người khác. Chỉ mình ông là người tự do khỏi những quy luật giới hạn nhân loại và mọi thời đại phục vụ ông như thể ông là một vị thần. Thời gian đã qua: ông nắm giữ nó trong ký ức. Thời gian hiện tại: ông sử dụng nó. Thời gian sắp tới: ông đón đợi nó. Sự kết hợp của tất cả thời gian thành một này mang lại cho ông một cuộc đời dài lâu.

Nhưng cuộc đời lại rất ngắn ngủi và đầy lo âu đối với những kẻ quên đi quá khứ, lãng quên hiện tại và sợ hãi tương lai. Khi họ đi đến cuối chặng đường, những kẻ khốn khổ mới nhận ra quá muộn rằng suốt thời gian qua họ chỉ bận rộn với việc… không làm gì cả. Và việc họ đôi khi cầu xin cái chết cũng chẳng phải là bằng chứng cho thấy cuộc đời họ có vẻ dài. Sự ngu ngốc của chính họ làm họ khổ sở với những cảm xúc không yên, những thứ xô đẩy họ vào chính những điều họ sợ hãi: họ thường khao khát cái chết chính vì họ sợ nó. Cũng không phải là bằng chứng cho thấy họ sống lâu khi ngày thường có vẻ dài đối với họ, hay khi họ than phiền rằng các giờ trôi qua chậm chạp cho đến khi thời gian định sẵn cho bữa tối tới. Vì ngay khi những bận rộn của họ mất đi, họ lại bồn chồn không có việc gì làm, không biết cách sử dụng sự nhàn rỗi hay làm cho thời gian trôi qua. Và thế là họ lo âu tìm kiếm việc gì đó khác để làm và tất cả thời gian xen giữa đều trở nên mệt mỏi: thực sự, cũng giống như khi một chương trình đấu sĩ đã được thông báo, hay họ đang mong chờ thời điểm được chỉ định cho một cuộc triển lãm hay trò giải trí nào đó – họ muốn nhảy vọt qua những ngày xen giữa. Bất kỳ sự trì hoãn nào đối với sự kiện hằng mong đợi đều trở nên tẻ nhạt với họ. Tuy nhiên, thời gian tận hưởng thực sự lại ngắn ngủi và nhanh chóng và bị rút ngắn đi rất nhiều do lỗi của chính họ. Vì họ lao từ lạc thú này sang lạc thú khác và không thể giữ vững sự ổn định trong một ham muốn nào. Ngày của họ không dài mà là đáng ghét: mặt khác, những đêm họ dành để uống rượu hay ngủ với gái điếm lại có vẻ ngắn ngủi biết bao! Do đó, sự điên rồ của các nhà thơ – những người khuyến khích sự yếu đuối của con người bằng những câu chuyện của họ, trong đó Jupiter, vì bị quyến rũ bởi khoái lạc của ái ân mà được nhìn thấy là đã kéo dài gấp đôi độ dài của đêm – thật đáng lên án. Đó là gì nếu không phải là thổi bùng lên những thói xấu của chúng ta khi họ viện dẫn các vị thần để chứng thực cho chúng và xem sự dâm ô của các vị thần là tiền lệ và sự bào chữa cho những sai lầm của chính chúng ta? Chẳng lẽ những đêm mà họ phải mua bằng cái giá quá đắt đỏ lại không có vẻ quá ngắn ngủi đối với những người này sao? Họ đánh mất ngày trong sự chờ đợi đêm và đánh mất đêm trong sự sợ hãi bình minh.

Ngay cả những lạc thú của họ cũng không yên ổn và bị làm cho lo âu bởi những nỗi sợ hãi khác nhau và ngay tại đỉnh cao của sự hân hoan, ý nghĩ lo lắng lại lẻn vào tâm trí họ: “Điều này sẽ kéo dài bao lâu?” Cảm xúc này đã khiến các vị vua phải than khóc cho quyền lực của mình và họ không còn cảm thấy vui mừng trước sự vĩ đại của vận mệnh bản thân nữa mà lại kinh hãi trước ý nghĩ về sự kết thúc tất yếu của nó. Khi vị vua kiêu ngạo nhất xứ Ba Tư đó triển khai quân đội trên những bình nguyên bao la và không thể đếm xuể mà phải đo lường nó, ông đã khóc vì trong một trăm năm nữa, trong đạo quân khổng lồ đó sẽ không còn lấy một linh hồn nào còn sống. Nhưng kẻ đang khóc lại chính là người sẽ giáng số phận đó xuống đầu họ, sẽ tiêu diệt một số trên biển, một số trên đất liền, một số trong chiến trận, một số trong cuộc tháo chạy và chỉ trong một thời gian rất ngắn sẽ xóa sạch tất cả những người mà ông ta đã lo sợ cho năm thứ một trăm của cuộc đời họ.

Còn việc ngay cả những niềm vui của họ cũng không hề yên ổn thì sao? Lý do là vì chúng không dựa trên những nguyên nhân vững chắc, mà bị lay động một cách vô căn cứ hệt như cách chúng nảy sinh. Nhưng bạn nghĩ những khoảng thời gian đó là gì, khi chính họ cũng thừa nhận là khốn khổ, vì ngay cả những niềm vui khiến họ say sưa và nâng họ lên trên mức con người cũng khá là hư hỏng? Tất cả những phước lành lớn lao nhất đều tạo ra sự lo âu và Vận may chẳng bao giờ kém đáng tin cậy hơn lúc nó rạng rỡ nhất. Để duy trì sự thịnh vượng, chúng ta cần sự thịnh vượng khác và để giữ vững những lời cầu nguyện đã thành hiện thực, chúng ta lại phải tiếp tục cầu nguyện. Bất cứ điều gì đến với chúng ta do may rủi đều không ổn định và nó càng lên cao thì càng dễ rơi xuống. Hơn nữa, những gì định sẵn là sẽ sụp đổ thì chẳng làm hài lòng bất cứ ai. Vì vậy, cuộc đời tất yếu sẽ không chỉ rất ngắn ngủi mà còn rất bi đát đối với những kẻ giành được bằng sự lao tâm khổ tứ những thứ mà họ phải giữ gìn bằng sự lao tâm khổ tứ hơn gấp bội. Họ đạt được điều mình muốn một cách nhọc nhằn; họ sở hữu những gì đã đạt được trong lo âu; và trong khi đó, họ không hề đếm xỉa đến thời gian sẽ chẳng bao giờ quay trở lại. Những bận rộn mới thay thế những bận rộn cũ, hy vọng này kích thích hy vọng khác, tham vọng này nối tiếp tham vọng kia. Họ không tìm kiếm sự kết thúc cho nỗi khốn khổ của mình, mà chỉ thay đổi lý do cho nó. Chúng ta đã nhận thấy những chức tước công danh của chính mình là một sự hành hạ và chúng ta lại dành nhiều thời gian hơn cho những chức tước của kẻ khác. Chúng ta đã ngừng lao tâm như những ứng viên và bắt đầu đi vận động cho người khác. Chúng ta đã từ bỏ những rắc rối của người công tố để gánh lấy rắc rối của người thẩm phán. Một người ngừng làm thẩm phán thì trở thành chủ tọa tòa án. Anh ta đã già đi trong công việc quản lý tài sản của người khác để lấy lương, rồi lại dành toàn bộ thời gian để lo cho tài sản của chính mình. Marius được giải phóng khỏi cuộc sống quân ngũ để trở nên bận rộn với chức chấp chính quan. Quintius vội vã hoàn thành chức độc tài của mình, nhưng rồi lại bị triệu hồi trở lại từ chiếc cày. Scipio sẽ chống lại người Carthage trước khi ông đủ kinh nghiệm cho một công việc như thế. Người chiến thắng Hannibal, người chiến thắng Antiochus, nổi bật trong chính chức chấp chính quan của mình và là người bảo lãnh cho anh trai, nếu chính ông không cấm điều đó, ông hẳn đã được dựng tượng đặt cạnh thần Jupiter. Nhưng sự bất hòa trong nhà nước sẽ làm khổ đấng cứu thế của nó và sau khi đã khinh miệt những vinh dự phù hợp với các vị thần khi còn trẻ, thì đến lúc già, ông sẽ tìm thấy niềm vui trong một cuộc lưu đày đầy bướng bỉnh và phô trương. Sẽ luôn có những nguyên nhân cho sự lo âu, dù là do thịnh vượng hay khốn khổ. Cuộc đời sẽ bị đẩy đi qua những chuỗi bận rộn kế tiếp nhau: chúng ta sẽ luôn khao khát sự nhàn rỗi, nhưng chẳng bao giờ tận hưởng được nó.

Vì vậy, Paulinus thân mến của tôi, hãy tự rút mình ra khỏi đám đông và vì bạn đã bị sóng gió vùi dập nhiều hơn mức mà tuổi đời của bạn đáng phải chịu, bạn cuối cùng phải rút lui về một bến cảng bình yên. Hãy suy ngẫm xem bạn đã gặp bao nhiêu con sóng, bao nhiêu cơn bão – một số bạn đã phải gánh chịu trong đời tư và một số bạn đã tự chuốc lấy trong cuộc sống công cộng. Đức hạnh của bạn đã được chứng minh đủ lâu khi bạn là hình mẫu của sự cần mẫn tích cực: hãy thử xem nó sẽ xoay xở thế nào trong sự nhàn rỗi. Phần lớn cuộc đời bạn, chắc chắn là phần tốt đẹp nhất, đã được cống hiến cho nhà nước: hãy dành một chút thời gian của chính mình cho bản thân bạn nữa. Tôi không mời bạn đến với sự lười biếng vô mục đích, hay nhấn chìm mọi năng lượng tự nhiên của mình vào giấc ngủ và những lạc thú vốn được đám đông ưa chuộng. Đó không phải là sự nghỉ ngơi. Khi bạn đã nghỉ hưu và tận hưởng sự bình yên trong tâm hồn, bạn sẽ thấy mình bận rộn với những hoạt động quan trọng hơn tất cả những gì bạn đã thực hiện một cách đầy năng lượng từ trước đến nay. Thật vậy, bạn đang quản lý sổ sách của thế giới một cách tỉ mỉ như thể bạn làm cho người khác, cẩn thận như làm cho chính mình và tận tâm như làm cho nhà nước. Bạn đang giành được tình cảm trong một công việc mà rất khó để tránh khỏi sự oán ghét; nhưng hãy tin tôi, hiểu được bảng cân đối kế toán của cuộc đời chính mình vẫn tốt hơn là của ngành buôn bán ngũ cốc. Bạn phải triệu hồi lại tâm trí mạnh mẽ ấy của bạn – thứ vốn có khả năng tối thượng để xử lý những trách nhiệm lớn lao nhất – khỏi một công việc tuy đáng kính nhưng hiếm khi phù hợp với cuộc sống hạnh phúc; và bạn phải cân nhắc rằng tất cả quá trình đào tạo thời trẻ của bạn trong các môn học tự do không phải hướng đến kết cục này, rằng hàng nghìn thùng ngũ cốc có thể được giao phó cho bạn một cách an toàn. Bạn đã từng hứa hẹn những điều cao cả hơn và lớn lao hơn với chính bản thân mình. Sẽ không thiếu những người hoàn toàn xứng đáng và chăm chỉ. Những con vật thồ hàng ngu ngơ phù hợp để chở nặng hơn những con ngựa thuần chủng: đã bao giờ có ai khuất phục tốc độ cao quý của chúng bằng một gánh nặng? Hãy cân nhắc thêm bạn có bao nhiêu lo âu khi tự đặt mình vào gánh nặng trách nhiệm như thế: bạn đang giải quyết cái bụng của nhân loại. Một đám đông đang đói khát không lắng nghe lý lẽ, cũng không dịu đi bởi sự đối xử công bằng hay bị lung lay bởi bất kỳ lời kêu gọi nào. Gần đây thôi, chỉ vài ngày sau khi Gaius Caesar chết – khi vẫn còn rất đau buồn (nếu người chết có cảm xúc) vì ông thấy rằng người dân La Mã vẫn đang sống sót, với nguồn cung cấp thực phẩm chỉ đủ cho bảy hoặc nhiều nhất là tám ngày, trong khi ông đang xây cầu bằng thuyền và đùa giỡn với nguồn lực của đế chế – chúng ta đã phải đối mặt với nỗi đau khổ tồi tệ nhất, ngay cả với những người đang bị bao vây: sự thiếu hụt nhu yếu phẩm. Việc ông bắt chước một vị vua ngoại bang điên rồ bị nguyền rủa trong sự kiêu ngạo đã suýt làm cho thành phố rơi vào cảnh hủy diệt, nạn đói và sự sụp đổ toàn diện theo sau nạn đói. Vậy thì những người chịu trách nhiệm về nguồn cung cấp ngũ cốc hẳn đã cảm thấy thế nào khi họ bị đe dọa bởi đá, vũ khí, lửa – và cả Gaius? Với một sự dàn dựng vĩ đại, họ đã xoay xở che giấu được nỗi ác quỷ lớn lao đang ẩn nấp trong sinh mạng của nhà nước – và chắc chắn họ có lý do chính đáng. Vì một số căn bệnh phải được điều trị khi bệnh nhân không hề biết về chúng: việc biết được căn bệnh của mình đã gây ra cái chết cho nhiều người.

Bạn phải rút lui về những công việc này – những thứ yên tĩnh hơn, an toàn hơn và quan trọng hơn. Bạn có nghĩ rằng việc bạn giám sát việc vận chuyển ngũ cốc vào kho, không bị hư hỏng bởi sự bất lương và bất cẩn của những người vận chuyển và lo liệu để nó không bị ẩm ướt rồi hư hại do nhiệt và để nó đúng số lượng và trọng lượng; hay việc bạn đảm nhận những môn học thiêng liêng và cao cả này – từ đó bạn sẽ học được bản chất của thần linh, ý muốn của ngài, cách sống, hình dáng của ngài; định mệnh nào đang chờ đợi linh hồn bạn; nơi thiên nhiên đặt chúng ta nghỉ ngơi khi được giải thoát khỏi cơ thể; sức mạnh nào hỗ trợ tất cả những yếu tố nặng nhất của thế giới này ở trung tâm, treo những yếu tố nhẹ lên trên cao, mang lửa đến phần cao nhất và đặt các vì sao vào chuyển động với những thay đổi thích hợp của chúng – và học những điều khác kế tiếp nhau vốn đầy rẫy những điều kỳ diệu ghê gớm – là giống nhau? Bạn thực sự nên rời khỏi mặt đất và hướng suy nghĩ của mình vào những nghiên cứu này. Ngay bây giờ, khi máu còn nóng, bạn nên tiến bước một cách mạnh mẽ đến những điều tốt đẹp hơn. Trong kiểu sống này, bạn sẽ tìm thấy nhiều điều đáng để nghiên cứu: tình yêu và thực hành các đức hạnh, sự quên lãng những đam mê, tri thức về cách sống và chết và một cuộc sống của sự thanh thản sâu sắc.

Thật vậy, tình trạng của tất cả những kẻ bận rộn là đáng thương, nhưng đáng thương nhất là những kẻ không phải lao tâm khổ tứ vì những bận rộn của chính mình, mà phải điều chỉnh giấc ngủ theo người khác và bước đi theo nhịp độ của người khác và tuân theo mệnh lệnh trong những điều tự do nhất của tất cả mọi thứ: yêu và ghét. Nếu những người như vậy muốn biết cuộc đời của họ ngắn ngủi đến nhường nào, hãy để họ suy ngẫm xem phần nhỏ bé nào là của chính mình.

Vì vậy, khi bạn thấy một người liên tục khoác lên mình chiếc áo quan chức, hay một người mà tên tuổi thường được nhắc đến trong Diễn đàn, đừng ghen tị với họ: những thứ này đạt được với cái giá bằng cả cuộc đời. Để một năm có thể được ghi dấu bằng tên của họ, họ sẽ lãng phí tất cả những năm tháng của chính mình. Cuộc sống đã rời bỏ một số người khi họ đang chật vật ở chặng khởi đầu sự nghiệp trước khi họ có thể tự mở đường đến đỉnh cao của tham vọng. Một số người, sau khi đã bò qua hàng nghìn sự nhục nhã để đạt được phẩm giá tối cao, đã bị tấn công bởi suy nghĩ ảm đạm rằng tất cả những nỗ lực của họ chỉ là vì một dòng bia mộ. Một số người cố gắng điều chỉnh tuổi già khắc nghiệt của mình cho những hy vọng mới như thể đó là thời trẻ, nhưng lại thấy sự yếu đuối của nó làm họ gục ngã giữa những nỗ lực quá sức. Thật là một cảnh tượng nhục nhã khi một ông lão hết hơi trong khi đang bào chữa tại tòa cho những người kiện cáo hoàn toàn xa lạ với ông và cố gắng giành lấy sự tán thưởng của những kẻ đứng xem thiếu hiểu biết. Thật đáng xấu hổ khi thấy một người gục ngã giữa công việc của mình, bị kiệt sức bởi lối sống hơn là bởi sự lao động. Cũng thật đáng xấu hổ khi một người chết ngay giữa lúc đang kiểm tra tài khoản của mình và người thừa kế, vốn phải chờ đợi từ lâu, lại mỉm cười nhẹ nhõm. Tôi không thể không kể với bạn một trường hợp mà tôi nhớ ra. Sextus Turannius là một ông lão vốn được biết đến là người cẩn thận và siêng năng, khi ông chín mươi tuổi, theo yêu cầu của chính mình, ông đã được Gaius Caesar cho phép nghỉ hưu khỏi văn phòng. Sau đó, ông ra lệnh cho người ta đặt mình nằm trên giường và để cả gia đình tụ họp lại than khóc như thể ông đã chết. Ngôi nhà than khóc cho sự nhàn rỗi của người chủ già và không ngừng than vãn cho đến khi công việc cũ được khôi phục lại cho ông. Liệu chết khi đang làm việc thực sự dễ chịu đến thế sao? Đó là cảm giác của nhiều người: khát khao làm việc của họ kéo dài lâu hơn cả khả năng để thực hiện nó. Họ chiến đấu chống lại sự yếu đuối của cơ thể chính mình và họ coi tuổi già là một sự gian khổ không vì lý do nào khác ngoài việc nó đặt họ vào kệ sách. Luật pháp không khiến một người trở thành binh lính sau năm mươi tuổi hay thượng nghị sĩ sau sáu mươi tuổi: con người cảm thấy khó giành lấy sự nhàn rỗi từ chính mình hơn là từ luật pháp. Trong khi đó, khi họ cướp đoạt và bị cướp đoạt, khi họ làm phiền sự bình yên của nhau, khi họ làm cho nhau trở nên khốn khổ, cuộc đời họ trôi qua mà không có sự thỏa mãn, không có niềm vui, không có sự cải thiện về tâm trí. Không ai giữ cái chết trong tầm mắt, không ai kiềm chế khỏi những hy vọng xa vời; thật vậy, một số người thậm chí còn sắp đặt cả những thứ nằm ngoài cuộc sống – những ngôi mộ đồ sộ, những công trình công cộng, các buổi lễ cho đám tang của họ và những cuộc chôn cất phô trương. Nhưng thực ra, đám tang của những người như vậy nên được cử hành với đuốc và nến sáp, như thể họ đã sống một cuộc đời ngắn ngủi nhất.