Hiệu Ứng Diderot Vì Sao Chúng Ta Luôn Muốn Những Thứ Mình Không Cần

Nhà triết học người Pháp nổi tiếng Denis Diderot đã sống gần như cả cuộc đời mình trong cảnh nghèo khó, nhưng mọi thứ đã hoàn toàn thay đổi vào năm 1765.

Khi đó, Diderot đã 52 tuổi và con gái ông sắp kết hôn, nhưng ông lại chẳng có đủ tiền để lo của hồi môn cho con. Dù nghèo khó, cái tên Diderot vẫn vô cùng nổi tiếng bởi ông là người đồng sáng lập kiêm biên soạn cuốn Bách khoa toàn thư Encyclopédie – một trong những bộ bách khoa toàn thư đồ sộ nhất thời bấy giờ.

Khi Nữ hoàng Nga Catherine Đại đế nghe tin về hoàn cảnh khó khăn của Diderot, bà đã đề nghị mua lại thư viện của ông với giá 1.000 bảng Anh (tương đương khoảng 50.000 đô la Mỹ vào năm 2015). Đột nhiên, Diderot có trong tay một khoản tiền dư dả.

Ngay sau thương vụ may mắn ấy, Diderot đã tự thưởng cho mình một chiếc áo choàng mới màu đỏ tươi sang trọng. Và đó cũng là lúc mọi chuyện bắt đầu chệch hướng.

Chiếc áo choàng đỏ ấy đẹp vô cùng. Đẹp đến mức ông lập tức nhận ra nó lạc lõng biết bao khi đặt giữa những món đồ cũ kỹ mộc mạc xung quanh. Theo lời kể của chính ông, chẳng còn “sự hài hòa, sự đồng điệu, hay nét thẩm mỹ nào nữa” giữa chiếc áo choàng mới và những đồ dùng còn lại của ông. Nhà triết học sớm cảm thấy một khao khát thôi thúc ông phải mua thêm những món đồ mới sao cho xứng tầm với vẻ đẹp của chiếc áo choàng ấy.

Ông thay tấm thảm cũ bằng một tấm thảm mới dệt từ Damascus. Ông trang trí ngôi nhà của mình bằng những bức tượng điêu khắc tinh xảo và một chiếc bàn ăn tốt hơn. Ông mua một chiếc gương mới treo phía trên bệ sưởi, và rồi “chiếc ghế rơm cũ kỹ đành phải nhường chỗ cho một chiếc ghế da sang trọng ở phòng chờ”.

Những hành vi mua sắm dây chuyền này sau đó đã được biết đến với tên gọi: Hiệu ứng Diderot.

Hiệu ứng Diderot chỉ ra rằng việc sở hữu một món đồ mới thường sẽ châm ngòi cho một vòng xoáy tiêu dùng, cuốn chúng ta vào việc mua sắm thêm nhiều thứ mới khác nữa. Kết quả là, chúng ta lại đi mua những món đồ mà trước đó bản thân chưa bao giờ nghĩ mình cần đến để cảm thấy vui vẻ hay hạnh phúc.

Chân dung Denis Diderot qua nét vẽ của Louis-Michel van Loo vào năm 1767. Trong bức họa này, Diderot đang khoác trên mình chiếc áo choàng tương tự như chiếc áo đã khơi nguồn cảm hứng cho bài luận nổi tiếng của ông về Hiệu ứng Diderot.

Vì sao chúng ta luôn muốn những thứ mình không cần#

Cũng giống như bao người khác, tôi từng là nạn nhân của Hiệu ứng Diderot. Gần đây, tôi mua một chiếc xe hơi mới, và rồi tôi thấy mình kết thúc bằng việc mua thêm đủ thứ linh tinh để đặt vào trong xe. Nào là máy đo áp suất lốp, tẩu sạc điện thoại trên xe, một chiếc ô dự phòng, một bộ sơ cứu y tế, một con dao bỏ túi, một chiếc đèn pin, chăn khẩn cấp, và thậm chí là cả dụng cụ cắt dây an toàn.

Nhìn lại mà xem, tôi đã đi chiếc xe cũ suốt gần 10 năm trời và chưa một lần cảm thấy những món đồ kể trên là cần thiết hay đáng mua. Thế mà, ngay sau khi có chiếc xe mới bóng bẩy, tôi lại vô tình rơi vào vòng xoáy tiêu dùng y hệt như Diderot ngày trước.

Bạn cũng có thể dễ dàng nhận ra những biểu hiện tương tự trong nhiều khía cạnh khác của cuộc sống thường ngày:

• Bạn mua một chiếc váy mới, và thế là bạn lại phải lùng sục mua thêm đôi giày và đôi khuyên tai sao cho thật hợp tông.
• Bạn đăng ký một thẻ tập CrossFit, và chẳng mấy chốc bạn thấy mình đang chi tiền cho con lăn giãn cơ, băng bảo vệ đầu gối, băng quấn cổ tay và cả những thực đơn ăn kiêng paleo đắt đỏ.
• Bạn mua cho con mình một cô búp bê American Girl, để rồi cuốn vào việc sắm sửa vô vàn phụ kiện đi kèm mà trước đây bạn chẳng bao giờ nghĩ chúng lại tồn tại trên đời.
• Bạn mua một chiếc ghế sofa mới, tự dưng bạn lại thấy không ưng mắt với cách bài trí của cả phòng khách. Mấy chiếc ghế tựa kia ư? Chiếc bàn trà đó sao? Cả tấm thảm nữa? Tất cả bỗng trở nên lỗi mốt và cần phải thay thế ngay lập tức.

Cuộc sống của chúng ta dường như luôn có xu hướng tự lấp đầy bằng việc “mua thêm”. Chúng ta hiếm khi nào chủ động giảm bớt, tối giản hóa hay lược bỏ đi. Bản năng tự nhiên của con người là luôn tích lũy, cộng thêm, nâng cấp và đắp bồi lên mãi.

Như lời giáo sư xã hội học Juliet Schor từng chia sẻ: “Áp lực phải nâng cấp kho của cải của chúng ta là một chiều và không ngừng nghỉ, luôn luôn đi lên.”

Học cách làm chủ Hiệu ứng Diderot#

Hiệu ứng Diderot nhắc nhở chúng ta rằng, cuộc sống này luôn có xu hướng chực chờ để nhồi nhét thêm nhiều thứ vào. Vì thế, bạn cần học cách chọn lọc, buông bỏ và tập trung vào những điều thực sự có ý nghĩa đối với mình.

Hạn chế tiếp xúc với các tác nhân kích thích. Gần như mọi thói quen đều bắt đầu từ một tín hiệu kích thích. Một trong những cách nhanh nhất để chế ngự sức mạnh của Hiệu ứng Diderot chính là chủ động tránh xa các tác nhân kích thích thói quen ngay từ đầu. Hãy hủy đăng ký nhận email quảng cáo. Hãy gọi điện cho các đơn vị gửi catalog để từ chối nhận các ấn phẩm đó. Hãy gặp gỡ bạn bè ở công viên thay vì rủ nhau đi trung tâm thương mại. Bạn cũng có thể dùng các công cụ như Freedom để chặn các trang web mua sắm yêu thích của mình.

Mua những thứ tương thích với hệ thống sẵn có của bạn. Bạn không nhất thiết phải bắt đầu lại từ con số không mỗi khi mua một món đồ mới. Khi sắm quần áo mới, hãy chọn những món dễ dàng phối hợp với tủ đồ hiện có của bạn. Khi nâng cấp thiết bị điện tử, hãy chọn những món có thể kết nối thuận tiện với những thiết bị bạn đang dùng để tránh việc phải tốn tiền mua thêm củ sạc, đầu chuyển đổi hay dây cáp mới.

Tự thiết lập những giới hạn cho bản thân. Hãy chọn một lối sống có chừng mực và kỷ luật bằng cách đặt ra những giới hạn rõ ràng cho chính mình. Giáo sư Juliet Schor đã đưa ra một ví dụ rất hay qua câu trích dẫn dưới đây…

“Hãy thử tưởng tượng điều này. Một nhóm cộng đồng ở thị trấn của bạn kêu gọi các phụ huynh cùng ký vào một cam kết đồng ý không chi quá 50 đô la cho giày thể thao của con cái. Ban quản lý nhà trẻ nơi con bạn học yêu cầu giới hạn chi phí tổ chức tiệc sinh nhật là 75 đô la. Hội đồng trường địa phương kêu gọi sự ủng hộ của cộng đồng để chuyển sang mặc đồng phục học sinh. Hội phụ huynh học sinh (PTA) vận động được 80% cha mẹ đồng ý giới hạn thời gian xem ti vi của trẻ không quá một giờ mỗi ngày.

Bạn có ao ước một ai đó trong cộng đồng hay ở trường học của con mình sẽ đứng ra dẫn dắt những nỗ lực tương tự như vậy không? Tôi nghĩ có hàng triệu bậc cha mẹ ở Mỹ đang thầm mong như thế. Ti vi, giày dép, quần áo, tiệc sinh nhật, đồng phục thể thao — đó là những lĩnh vực mà nhiều bậc cha mẹ cảm thấy bị áp lực phải để con cái họ tiêu dùng vượt mức so với những gì họ nghĩ là tốt nhất, muốn chi tiêu, hoặc có khả năng chi trả một cách thoải mái.”

—Juliet Schor, Người Mỹ tiêu dùng quá mức

Mua một, Tặng một. Mỗi khi mua thêm một món đồ mới, hãy cho đi một món đồ cũ. Bạn sắm một chiếc ti vi mới ư? Đừng mang chiếc cũ sang phòng khác mà hãy đem tặng lại cho ai đó cần nó. Ý tưởng ở đây là giữ cho số lượng vật dụng trong nhà không tăng lên. Hãy luôn dọn dẹp và chăm chút cho cuộc sống của bạn để chỉ giữ lại những điều thực sự mang đến cho bạn niềm vui và hạnh phúc đích thực.

Thử thách một tháng không mua sắm đồ mới. Hãy thử tự thách thức bản thân không mua bất kỳ món đồ mới nào trong vòng một tháng. Thay vì mua một chiếc máy cắt cỏ mới, hãy mượn hoặc thuê của người hàng xóm thân thiết. Thay vì vào trung tâm thương mại sang trọng, bạn có thể tìm mua một chiếc áo sơ mi mới ở những cửa hàng đồ cũ (thrift store). Càng đặt mình vào những giới hạn, chúng ta lại càng trở nên tháo vát và sáng tạo hơn.

Tập buông bỏ ham muốn sở hữu. Ham muốn của chúng ta giống như một chiếc túi không đáy, sẽ chẳng bao giờ có một điểm dừng để bạn nói “đã đủ”. Lúc nào cũng sẽ có những thứ xịn hơn để nâng cấp. Đi một chiếc xe Honda mới ư? Bạn sẽ muốn nâng cấp lên Mercedes. Có Mercedes rồi? Bạn lại thèm khát một chiếc Bentley. Có Bentley rồi? Bạn lại mơ về Ferrari. Và khi đã sở hữu Ferrari, liệu bạn có bắt đầu nghĩ đến việc tậu một chiếc chuyên cơ riêng? Xin hãy nhận ra rằng, ham muốn chỉ là một lựa chọn mà tâm trí bày ra cho bạn, chứ hoàn toàn không phải là một mệnh lệnh bắt buộc bạn phải tuân theo.

Cách vượt qua khuynh hướng tiêu dùng vô độ#

Bản năng tự nhiên của con người là tiêu dùng nhiều hơn chứ không phải ít đi. Nhìn nhận được khuynh hướng ấy, tôi tin rằng việc chủ động thực hiện các bước đi thiết thực nhằm giảm bớt dòng chảy tiêu dùng vô thức sẽ giúp cuộc sống của chúng ta trở nên tốt đẹp, nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Đối với cá nhân tôi, mục tiêu không phải là cố gắng giảm thiểu cuộc sống xuống mức cực đoan với càng ít đồ đạc càng tốt, mà là lấp đầy nó bằng một lượng đồ dùng vừa vặn và tối ưu nhất. Tôi hy vọng rằng bài viết nhỏ này sẽ giúp bạn suy ngẫm để tìm thấy sự cân bằng cho riêng mình.

Như Diderot từng chia sẻ bằng cả sự chiêm nghiệm sâu sắc: “Hãy để bài học của tôi thức tỉnh bạn. Nghèo khó cũng có những tự do của nó; giàu sang cũng có những xiềng xích của riêng mình.”

Footnotes

1. Bên cạnh khoản tiền thanh toán cho thư viện, Nữ hoàng Catherine Đại đế còn yêu cầu Diderot cứ giữ lại những cuốn sách đó cho đến khi bà cần dùng đến, đồng thời đề nghị trả cho ông một khoản lương hằng năm để làm thủ thư riêng của bà. (Nguồn)
2. Chiếc áo choàng đỏ tươi của Diderot thường được mô tả như một món quà từ một người bạn tặng ông. Tuy nhiên, tôi đã không tìm thấy bất kỳ tài liệu gốc nào khẳng định điều đó, cũng không thấy đề cập đến danh tính người bạn đã tặng áo. Nếu bạn vô tình quen biết nhà sử học nào chuyên nghiên cứu về chủ đề này, xin vui lòng kết nối với tôi để chúng ta cùng giải đáp bí ẩn về nguồn gốc chiếc áo choàng đỏ nổi tiếng ấy nhé.
3. Các câu trích dẫn của Denis Diderot trong bài viết này được trích từ bài luận của ông, “Sự tiếc nuối cho chiếc áo khoác cũ của tôi.”
4. Một số độc giả có góp ý rằng những món đồ tôi mua thêm thực ra rất hữu dụng chứ không hề vô ích. Điều đó có thể đúng, nhưng nó vẫn là một ví dụ điển hình của Hiệu ứng Diderot. Tôi muốn làm rõ một chút: Hiệu ứng Diderot đơn thuần mang nghĩa là khi có một món đồ mới, chúng ta có xu hướng mua sắm thêm nhiều thứ đi kèm. Đây không phải là một sự phán xét chỉ áp dụng cho việc mua những thứ vô bổ. Vì thế, dù những món đồ tôi mua có hữu ích đến đâu, tôi vẫn thừa nhận mình đã rơi vào bẫy tiêu dùng dây chuyền sau khi có chiếc xe mới. Tất nhiên, Hiệu ứng Diderot thường dẫn đến những khoản mua sắm lãng phí không cần thiết, đó là lý do vì sao tôi tập trung khai thác góc nhìn này trong bài viết.
5. “Người Mỹ tiêu dùng quá mức: Vì sao chúng ta luôn thèm muốn những thứ mình không cần” của Juliet Schor. Chương 6.
6. Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến người bạn của tôi, Joshua Becker, vì đã khơi gợi niềm yêu thích của tôi về Hiệu ứng Diderot qua bài viết chia sẻ của chính anh ấy về chủ đề này.