Lý Do Tại Sao Thao Túng Bằng Cảm Giác Tội Lỗi Không Phải Là Một Chiến Lược Nuôi Dạy Con Tốt

Làm cha mẹ của những đứa trẻ tuổi teen là một công việc vô cùng gian nan. Chúng ta bằng cách nào đó vừa phải khuyến khích con mở lòng chia sẻ, lại vừa phải đối diện với một đứa trẻ suốt ngày trợn mắt, đập cửa rầm rầm, và luôn tỏ ra như thể cha mẹ chẳng biết một cái gì. Thật khó để biết phải nói gì hay nói như thế nào cho đúng. Thực tế, việc giao tiếp với con ở độ tuổi này đôi khi áp lực đến mức các bậc cha mẹ sẵn sàng thử bất kỳ cách nào, miễn là con chịu nghe lời. Và một trong những “tuyệt chiêu” quen thuộc được các cha mẹ tìm đến? Chính là Đòn tâm lý gây cảm giác tội lỗi (The Guilt Trip).

Thật không may, theo các chuyên gia, việc sử dụng cảm giác tội lỗi là một trong những chiến lược nuôi dạy con kém hiệu quả nhất. Mặc dù những đòn tâm lý này có thể có tác dụng ngay lập tức, nhưng nó lại để lại những ảnh hưởng tiêu cực lâu dài đến mối quan hệ giữa cha mẹ - con cái cũng như sự phát triển của đứa trẻ, bao gồm cả sự tự ti và chứng lo âu.

Dưới đây là những điều bạn cần biết về đòn tâm lý gây cảm giác tội lỗi, tại sao chúng là chiến lược nuôi dạy con không hiệu quả, và những phương pháp bạn có thể dùng để thay thế.

Thao túng bằng cảm giác tội lỗi là gì?#

Cảm giác tội lỗi là một phản ứng tâm lý bình thường xuất hiện khi chúng ta làm điều gì đó sai trái, chẳng hạn như gian lận trong giờ kiểm tra hoặc lấy trộm đồ. Loại cảm giác tội lỗi lành mạnh này giúp tất cả chúng ta học được cách phân biệt đúng sai, và riêng với trẻ vị thành niên, nó giúp hướng các em trở thành những người trưởng thành khỏe mạnh nếu được dạy cách chịu trách nhiệm và sửa chữa lỗi lầm.

Ngược lại, thao túng bằng cảm giác tội lỗi (Guilt-tripping) lại là một hình thức điều khiển hành vi của người khác bằng cách cố tình gieo rắc cảm giác tội lỗi hoặc xấu hổ vào lòng họ. Cha mẹ có thể đổ lỗi cho con hoặc thúc đẩy cảm giác hổ thẹn để thuyết phục con làm một việc gì đó hoặc tuân theo yêu cầu của mình. Người ta thường có xu hướng dùng đến đòn tâm lý này khi họ thiếu kỹ năng hoặc ngôn từ để bày tỏ nhu cầu, mong muốn hay cảm xúc của chính mình, hoặc khi họ cảm thấy mình đang mất kiểm soát trong một tình huống.

Hậu quả của việc thao túng bằng cảm giác tội lỗi#

Có rất nhiều hậu quả tiêu cực sẽ xảy ra nếu cha mẹ thường xuyên dùng cảm giác tội lỗi để ép buộc con:

• Con có thể phải chật vật với lòng tự trọng thấp, thiếu tự tin vào bản thân hoặc luôn cảm thấy mình kém cỏi, không bao giờ đạt được kỳ vọng.
• Con dễ bị lung lay và tổn thương trước áp lực từ bạn bè đồng trang lứa.
• Con có xu hướng rơi vào những mối quan hệ bạn bè hoặc tình cảm không lành mạnh.
• Con có thể học cách sử dụng sự thao túng này trong chính các mối quan hệ riêng của mình.
• Con dễ trở thành một người luôn tìm cách làm hài lòng người khác và/hoặc có xu hướng gánh lấy trách nhiệm cho những việc vốn không phải của mình.
• Con luôn phải nhìn vào người khác để tìm kiếm sự công nhận, chấp thuận, hoặc để xem hành động của mình là tốt hay xấu.
• Cảm giác tội lỗi bào mòn niềm tin và sinh ra sự oán hận. Việc dùng đòn tâm lý này để ép con vâng lời sẽ đẩy mối quan hệ cha mẹ - con cái vào sự rạn nứt sâu sắc.
• Con có thể tự khép mình, dần rời xa gia đình và có xu hướng lạnh nhạt, xa cách về mặt cảm xúc với cha mẹ khi trưởng thành.
• Nỗi day dứt, tội lỗi kéo dài có thể làm trầm trọng hơn chứng lo âu và/hoặc trầm cảm.

Là cha mẹ, ai cũng mong con mình lớn lên thật tự tin và trở thành một thành viên có trách nhiệm với cộng đồng. Đáng tiếc là, việc gieo rắc cảm giác tội lỗi sẽ không bao giờ đạt được mục đích đó. Thay vào đó, hãy thử những phương pháp tích cực dưới đây.

Các phương pháp thay thế#

• Xây dựng kỹ năng giao tiếp tốt với con: Hãy trò chuyện với con một cách lành mạnh, chân thành và tôn trọng. Tránh phán xét hay chỉ trích. Hãy đặt những câu hỏi mở và cố gắng thấu hiểu góc nhìn của con. Hãy lắng nghe nhiều hơn nói. Những cha mẹ duy trì được phong cách giao tiếp lành mạnh này thường có mối quan hệ rất tốt với con cái và không bao giờ cần phải dựa vào cảm giác tội lỗi để dạy con.
• Đưa ra kỳ vọng một cách rõ ràng: Thay vì cố làm cho con cảm thấy tồi tệ vì không chọn làm theo những gì chúng ta hy vọng, chúng ta nên thẳng thắn chia sẻ về mong muốn và nhu cầu của mình. Khi cha mẹ tập trung vào một cuộc đối thoại lành mạnh và gạt bỏ sự thao túng ra ngoài, bạn có thể truyền tải mong muốn của mình mà không làm tổn thương hay đổ lỗi cho con.
• Thiết lập giới hạn: Trẻ tuổi teen cần những quy tắc thực tế đi kèm với hình phạt rõ ràng nếu vi phạm – thay vì cứ phải đoán mò xem cha mẹ muốn gì hoặc điều gì sẽ xảy ra nếu chúng làm sai. Các em sẽ rất ức chế nếu bị phạt vì một lỗi mà chính bản thân không hề biết là mình sai. Hãy có những quy tắc chung trong nhà mà mọi thành viên đều hiểu rõ. Và điều quan trọng không kém là chính bạn phải làm gương cho những hành vi mà bạn kỳ vọng ở con.
• Kiên quyết thực thi hình phạt: Một khi đã thiết lập các quy tắc nghiêm túc đi kèm hình phạt, bạn phải thực thi chúng mọi lúc khi có vi phạm xảy ra. Hình phạt phải được thực hiện đến cùng, nếu không, các quy tắc sẽ mất đi ý nghĩa và bạn sẽ mất đi cái uy của người làm cha mẹ. Nếu bạn là kiểu người hay mủi lòng bỏ qua trước khi thời gian phạt kết thúc, hãy thử đặt ra những hình thức giới hạn mà chính bạn cũng không thể phá vỡ.
• Nhất quán: Khi chúng ta bất nhất trong lời nói và hành động, nó sẽ dẫn đến những cuộc cãi vã, những quy tắc bị phá vỡ, những tổn thương, sự mất lòng tin và một mối quan hệ tồi tệ với con. Quy tắc gia đình được đặt ra là để đảm bảo an toàn và hạnh phúc cho từng thành viên và cho cả nhà. Khi các quy tắc thay đổi xoành xoạch hoặc được thực thi một cách hời hợt, các thành viên sẽ rất khó hòa thuận.
• Lắng nghe phản hồi: Nếu trước đây bạn đã từng lạm dụng đòn tâm lý này rất nhiều, sẽ mất một thời gian dài để xây dựng lại niềm tin nơi con. Bạn cần sẵn sàng lắng nghe xem những lời nói thao túng của mình đã làm tổn thương con ra sao, và bạn có thể làm gì để cải thiện mối quan hệ trong tương lai.
• Học cách sửa sai: Nếu con thực sự làm sai điều gì đó, hãy giúp con hiểu hành động của mình đã làm tổn thương hoặc gây ảnh hưởng đến người khác như thế nào, và khuyến khích con tìm cách sửa chữa lỗi lầm, thay vì chỉ tập trung vào việc chỉ trích và gieo rắc sự tội lỗi. Điều này cho phép trẻ tự chịu trách nhiệm về hành động của mình mà không làm rạn nứt tình cảm gia đình hay hủy hoại sự tự tin của con.

Lời kết…#

Thao túng bằng cảm giác tội lỗi bản chất chỉ là một sự điều khiển độc hại. Hãy cố gắng xây dựng một mối quan hệ lành mạnh với con để bạn không bao giờ phải viện đến những đòn tâm lý này. Nếu hành vi của con đặc biệt khó bảo và bạn cảm thấy bất lực, không biết làm sao để con nghe lời nếu không dùng đến cảm giác tội lỗi, hãy cân nhắc tìm kiếm sự trợ giúp chuyên nghiệp từ các chuyên gia tư vấn gia đình. Họ có thể giúp bạn tìm ra những chiến lược lành mạnh để cải thiện sợi dây giao tiếp trong nhà.