Đảo Ngược - Kỹ Năng Tư Duy Cốt Lõi Chưa Từng Ai Dạy Bạn

Các triết gia Khắc kỷ cổ đại như Marcus Aurelius, Seneca và Epictetus thường xuyên thực hiện một bài tập gọi là premeditatio malorum – dịch nghĩa là “sự suy tính trước về những điều tồi tệ”.

Mục tiêu của bài tập này là hình dung ra những điều tiêu cực có thể xảy ra trong cuộc sống. Ví dụ, người theo chủ nghĩa Khắc kỷ sẽ tưởng tượng ra cảnh mình bị mất việc và trở thành kẻ vô gia cư, hoặc bị chấn thương dẫn đến bại liệt, hoặc danh tiếng bị hủy hoại và mất đi địa vị trong xã hội.

Họ tin rằng bằng cách hình dung trước kịch bản tồi tệ nhất, họ có thể vượt qua nỗi sợ hãi về những trải nghiệm tiêu cực và lập kế hoạch tốt hơn để ngăn chặn chúng. Trong khi hầu hết mọi người chỉ tập trung vào cách đạt được thành công, các triết gia Khắc kỷ lại cân nhắc cả cách quản lý thất bại. Nếu ngày mai mọi thứ đều đi chệch hướng, cục diện sẽ ra sao? Và điều đó nhắc nhở chúng ta phải chuẩn bị như thế nào cho ngày hôm nay?

Cách tư duy này – nhìn nhận khía cạnh đối lập của những gì bạn muốn – được gọi là sự đảo ngược (Inversion). Khi mới biết đến nó, tôi không nhận ra nó có thể mạnh mẽ đến mức nào. Nhưng càng nghiên cứu sâu, tôi càng nhận ra rằng đảo ngược là một kỹ năng hiếm có và vô cùng quan trọng mà gần như tất cả các nhà tư duy vĩ đại đều sử dụng để tạo lợi thế cho mình.

Các nhà tư duy vĩ đại đập tan thực trạng bằng tư duy đảo ngược như thế nào#

Nhà toán học người Đức Carl Jacobi đã có nhiều đóng góp quan trọng cho các lĩnh vực khoa học khác nhau trong sự nghiệp của mình. Đặc biệt, ông nổi tiếng với khả năng giải quyết các bài toán khó bằng cách tuân theo chiến lược: “man muss immer umkehren” – dịch nôm na là: “Đảo ngược, luôn luôn đảo ngược.”

Jacobi tin rằng một trong những cách tốt nhất để làm sáng tỏ tư duy của bạn là phát biểu lại các bài toán dưới dạng đảo ngược. Ông sẽ viết ra điều ngược lại của bài toán mình đang cố gắng giải và nhận thấy rằng giải pháp thường đến dễ dàng hơn nhiều.

Đảo ngược là một công cụ tư duy mạnh mẽ vì nó làm nổi bật những sai lầm và rào cản vốn không rõ ràng ngay từ cái nhìn đầu tiên. Nếu điều ngược lại là đúng thì sao? Nếu tôi tập trung vào một khía cạnh khác của tình huống này thì sao? Thay vì hỏi làm thế nào để làm một điều gì đó, hãy hỏi làm thế nào để không làm điều đó.

Các nhà tư duy vĩ đại, các biểu tượng và những nhà đổi mới sáng tạo đều suy nghĩ theo cả chiều xuôi lẫn chiều ngược. Thỉnh thoảng, họ nhấn số lùi cho bộ não của mình.

Họ cân nhắc khía cạnh đối lập của mọi thứ. Cách tư duy này có thể mở ra những cơ hội đột phá cho sự đổi mới.

Nghệ thuật là một ví dụ điển hình.

Một trong những bước chuyển mình lớn nhất của âm nhạc trong vài thập kỷ qua đến từ Nirvana, ban nhạc đã định hình một thể loại âm nhạc hoàn toàn mới – alternative rock. Album Nevermind của họ đã được lưu trữ trong Thư viện Quốc hội Mỹ như một trong những bản ghi âm có tầm quan trọng lớn nhất về mặt “văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ” của thế kỷ 20.

Nirvana đã đảo lộn hoàn toàn các quy chuẩn của nhạc rock và pop thị trường thời bấy giờ. Trong khi các ban nhạc hair metal như Poison và Def Leppard chi hàng triệu đô la để sản xuất và quảng bá từng chiếc đĩa thun, Nirvana lại ghi âm Nevermind chỉ với 65.000 đô la. Nơi mà hair metal hào nhoáng, bóng bẩy, thì Nirvana lại tối giản và nguyên bản.

Sự đảo ngược thường là cốt lõi của những tác phẩm nghệ thuật vĩ đại. Tại bất kỳ thời điểm nào luôn tồn tại một “thực trạng xã hội” (status quo), và những nghệ sĩ hay nhà đổi mới nổi bật thường là những người lật đổ các tiêu chuẩn đó một cách đầy thuyết phục.

Nghệ thuật vĩ đại phá vỡ những quy tắc trước đó. Nó là một sự đảo ngược của những gì đã đi trước. Ở một khía cạnh nào đó, bí quyết của tư duy khác biệt chỉ đơn giản là đảo ngược lại thực trạng hiện tại.

Chiến lược này cũng hiệu quả tương tự đối với các lĩnh vực sáng tạo khác như viết lách. Nhiều tiêu đề báo và tựa sách xuất sắc đã sử dụng sức mạnh của sự đảo ngược để lật ngược các giả định thông thường. Như một ví dụ cá nhân, hai bài viết phổ biến của tôi là “Hãy quên việc đặt mục tiêu đi” và “Động lực đang bị đánh giá quá cao” đã lấy những quan niệm phổ biến và đảo ngược hoàn toàn chúng.

Thành công đang bị đánh giá quá cao. Tránh né thất bại mới là điều cốt lõi.#

Loại logic đảo ngược này có thể được áp dụng vào nhiều lĩnh vực trong cuộc sống. Ví dụ, những người trẻ đầy tham vọng thường chỉ tập trung vào cách để đạt được thành công. Nhưng nhà đầu tư tỷ phú Charlie Munger lại khuyến khích họ cân nhắc điều ngược lại của thành công.

Ông hỏi: “Bạn muốn tránh điều gì?” Câu trả lời thật dễ dàng: “Sự lười biếng và không đáng tin cậy. Nếu bạn là người không đáng tin, chẳng ai quan tâm phẩm chất của bạn tốt đẹp đến đâu. Bạn sẽ sụp đổ ngay lập tức. Làm những gì bạn đã cam kết một cách trung thực phải là một phản xạ tự nhiên trong hành vi của bạn. Bạn phải tuyệt đối tránh sự lười biếng và không đáng tin cậy.”

Tránh sai lầm là một cách cải thiện bản thân chưa được đánh giá đúng mực. Trong hầu hết các công việc, bạn có thể tận hưởng một mức độ thành công nhất định chỉ bằng cách chủ động và đáng tin cậy – ngay cả khi bạn không đặc biệt thông minh, nhanh nhẹn hay tài năng xuất chúng trong lĩnh vực đó. Đôi khi, việc cân nhắc xem tại sao con người ta thất bại trong cuộc sống còn quan trọng hơn là tại sao họ thành công.

Lợi ích của việc tư duy xuôi và ngược#

Sự đảo ngược có thể đặc biệt hữu ích tại nơi làm việc.

Các nhà lãnh đạo có thể tự hỏi: “Một người quản lý tồi tệ sẽ làm gì mỗi ngày?” Và những nhà lãnh đạo giỏi sẽ chủ động tránh xa những điều đó.

Tương tự, nếu đổi mới sáng tạo là một phần cốt lõi trong mô hình kinh doanh của bạn, bạn có thể hỏi: “Làm thế nào để chúng ta khiến công ty này bớt đổi mới đi?” Việc loại bỏ những rào cản và trở ngại đó có thể giúp các ý tưởng sáng tạo nảy sinh nhanh chóng hơn.

Mọi phòng marketing đều muốn thu hút khách hàng mới, nhưng sẽ rất hữu ích nếu hỏi: “Điều gì sẽ khiến những khách hàng cốt lõi quay lưng với chúng ta?” Một góc nhìn khác biệt có thể hé lộ những hiểu biết sâu sắc đến bất ngờ.

Bạn có thể học hỏi từ việc xác định những gì không hiệu quả cũng nhiều như từ việc tìm ra những gì có hiệu quả. Những sai lầm, lỗi lầm và sơ suất nào bạn muốn tránh? Đảo ngược không phải là đi tìm những lời khuyên tốt, mà là tìm kiếm những “lời khuyên ngược”. Nó dạy bạn biết nên tránh điều gì.

Dưới đây là một số cách khác để áp dụng tư duy đảo ngược vào công việc và cuộc sống:

Quản lý dự án#

Một trong những ứng dụng yêu thích của tôi về tư duy đảo ngược được gọi là Hội chẩn trước thất bại (Failure Premortem). Nó giống như một “sự suy tính trước về những điều tồi tệ” dành cho các công ty thời hiện đại.

Nó hoạt động như thế này: Hãy tưởng tượng mục tiêu hoặc dự án quan trọng nhất mà bạn đang thực hiện ngay bây giờ. Giờ hãy tua nhanh đến 6 tháng sau và giả định rằng dự án hoặc mục tiêu đó đã thất bại hoàn toàn.

Hãy kể câu chuyện về cách nó đã diễn ra. Điều gì đã đi chệch hướng? Bạn đã phạm phải những sai lầm nào? Nó đã thất bại như thế nào? Nói cách khác, hãy nghĩ về mục tiêu chính của bạn và tự hỏi: “Điều gì có thể khiến việc này trở nên tồi tệ một cách khủng khiếp?”

Chiến lược này đôi khi được gọi là bài tập “khai tử công ty” trong các tổ chức, vì mục tiêu là chỉ ra chính xác những cách thức có thể khiến công ty sụp đổ. Ý tưởng ở đây là xác định trước các thách thức và điểm nghẽn để bạn có thể xây dựng kế hoạch ngăn chặn chúng từ sớm.

Năng suất#

Hầu hết mọi người đều muốn làm được nhiều việc hơn trong thời gian ngắn hơn. Nếu áp dụng tư duy đảo ngược vào năng suất, bạn có thể tự hỏi: “Nếu mình muốn giảm sự tập trung thì sao? Làm thế nào để mình bị xao nhãng?” Câu trả lời cho câu hỏi đó có thể giúp bạn phát hiện ra những yếu tố gây gián đoạn mà bạn có thể loại bỏ, từ đó giải phóng thêm thời gian và năng lượng mỗi ngày.

Chiến lược này không chỉ hiệu quả mà thường còn an toàn hơn việc mù quáng theo đuổi thành công. Ví dụ, một số người tìm đến thuốc hoặc các chất kích thích trí não nhằm cố gắng tăng năng suất của họ. Những phương pháp này có thể mang lại tác dụng nhất thời, nhưng bạn cũng phải đối mặt với nguy cơ chịu tác dụng phụ.

Trong khi đó, việc để điện thoại ở một phòng khác, chặn các trang mạng xã hội hoặc rút phích cắm tivi lại chẳng hề mang lại mối nguy hại nào. Cả hai chiến lược đều giải quyết cùng một vấn đề, nhưng tư duy đảo ngược cho phép bạn tấn công nó từ một góc độ khác với mức độ rủi ro thấp hơn nhiều.

Góc nhìn này hé lộ một nguyên lý tổng quát hơn: Mù quáng theo đuổi thành công có thể dẫn đến những hậu quả khốc liệt, nhưng ngăn ngừa thất bại thường lại rất ít rủi ro.

Dọn dẹp không gian sống#

Marie Kondo, tác giả của cuốn sách bán chạy đình đám “Nghệ thuật bài trí của người Nhật: Thay đổi không gian, đổi thay cuộc đời”, đã sử dụng tư duy đảo ngược để giúp mọi người dọn dẹp nhà cửa. Câu nói nổi tiếng của cô là: “Chúng ta nên chọn những gì mình muốn giữ lại, chứ không phải những gì mình muốn vứt đi.”

Nói cách khác, mặc định ban đầu là hãy cho đi bất cứ thứ gì không “khơi gợi niềm vui” (spark joy) trong cuộc sống của bạn. Sự thay đổi trong tư duy này đảo ngược quá trình dọn dẹp bằng cách tập trung vào những gì bạn muốn giữ lại thay vì những gì bạn muốn bỏ đi.

Mối quan hệ#

Những hành vi nào có thể hủy hoại một cuộc hôn nhân? Sự thiếu tin tưởng. Không tôn trọng đối phương. Không để cho mỗi người có không gian riêng để là chính mình. Dành toàn bộ thời gian cho con cái và không đầu tư vào mối quan hệ của hai vợ chồng. Không giao tiếp cởi mở về tiền bạc và thói quen chi tiêu. Việc đảo ngược một cuộc hôn nhân hạnh phúc sẽ chỉ cho bạn cách làm thế nào để tránh một cuộc hôn nhân tồi tệ.

Tài chính cá nhân#

Ai cũng muốn kiếm được nhiều tiền hơn. Nhưng nếu bạn đảo ngược vấn đề thì sao? Làm thế nào bạn có thể hủy hoại sức khỏe tài chính của mình?

Chi tiêu nhiều hơn số tiền kiếm được là con đường chắc chắn dẫn đến thất bại tài chính. Không quan trọng bạn có bao nhiêu tiền, bài toán toán học đó sẽ không bao giờ có lợi cho bạn theo thời gian. Tương tự như vậy, việc tích lũy nợ nần là một tình trạng khẩn cấp “cháy nhà đến nơi” cần phải được giải quyết càng nhanh càng tốt. Và việc dần sa đà vào thói quen mua sắm, chi tiêu vô tội vạ có thể dẫn đến những áp lực tài chính do chính bạn tự chuốc lấy.

Trước khi lo lắng quá nhiều về cách kiếm nhiều tiền hơn, hãy chắc chắn rằng bạn đã tìm ra cách để không làm mất tiền. Nếu bạn có thể né được những cái bẫy này, bạn đã đi trước rất nhiều người và tự cứu mình khỏi vô vàn đau khổ, dằn vặt trên đường đời.

Hãy cân nhắc điều ngược lại#

Đảo ngược là một tư duy đi ngược lại trực giác thông thường. Thật không tự nhiên chút nào khi dành thời gian để nghĩ về điều ngược lại với những gì bạn mong muốn.

Thế nhưng, đảo ngược lại là một công cụ then chốt của nhiều nhà tư duy vĩ đại. Những người thực hành chủ nghĩa Khắc kỷ hình dung ra các kết quả tiêu cực. Những nghệ sĩ đột phá đảo lộn thực trạng xã hội. Những nhà lãnh đạo hiệu quả tránh các sai lầm cản trở thành công cũng nhiều như cách họ theo đuổi các kỹ năng thúc đẩy nó.

Sự đảo ngược có thể đặc biệt hữu ích trong việc thách thức chính những niềm tin của bạn. Nó buộc bạn phải đối xử với các quyết định của mình như một phiên tòa. Tại tòa án, bồi thẩm đoàn phải lắng nghe cả hai bên tranh luận trước khi đưa ra phán quyết. Tư duy đảo ngược giúp bạn làm một điều tương tự.

Nếu các bằng chứng bác bỏ những gì bạn tin tưởng thì sao? Nếu bạn cố gắng đập tan những quan điểm mà bạn hằng trân quý thì sao? Sự đảo ngược ngăn bạn chốt hạ quyết định ngay sau kết luận đầu tiên. Đó là một cách để chống lại lực hút vô hình của “thiên kiến xác nhận” (confirmation bias).

Đảo ngược là một kỹ năng thiết yếu để sống một cuộc đời logic và lý trí. Nó cho phép bạn bước ra ngoài những lối mòn tư duy thông thường và nhìn nhận tình huống từ một góc độ hoàn toàn khác. Bất kể vấn đề bạn đang đối mặt là gì, hãy luôn cân nhắc khía cạnh đối lập của nó.